هجوم به پول نقد؛ رکورد ۱۷ ساله شکست

در ماه‌های گذشته چند بار در جیبتان دست کرده‌اید و پول نقد در آورده‌اید؟ منظور اسکناس کاغذی است. عموما تا مجبور نباشیم پول نقد نگه نمی‌داریم، حالا ردیاب‌های بانک مرکزی نشان می‌دهد اتفاق خاموشی در میانه زمستان سال قبل رخ داده‌ است. حجم قابل توجهی از اسکناس‌ها از شبکه بانکی خارج شده، آیا به بازارهای غیررسمی سرازیر شده؟ یا جای دیگری رفته است؟

به گزارش زومان، آمارهای پایان بهمن ۱۴۰۴ تصویر عجیبی از شاخصی به نام «اسکناس و مسکوک در دست اشخاص» نشان می‌دهند. این شاخص مستقیم همان پولی را نشان می‌دهد که ‌می‌توانیم لمس کنیم و در جیب بگذاریم.

حجم پول نقدی که در دست مردم می‌چرخد و کاملا از سیستم بانکی خارج شده، به رقم بی‌سابقه ۲۴۹ هزار میلیارد تومان رسیده است. این یعنی نسبت به زمان مشابه در سال قبل، ۶۳ درصد جهش داشته‌ایم. اقتصاد ایران ۱۷ سال بود که چنین چیزی به خود ندیده بود و آخرین بار در بهار ۱۳۸۸ چنین رکوردی ثبت شد.

در همین مدت، رشد کل نقدینگی، یعنی مجموع پول نقد و سپرده‌های بانکی، حدود ۴۷.۳ درصد بوده است. با نگاهی به این اعداد متوجه می‌شویم که سرعت رشد پول نقد بیشتر از سرعت رشد کل نقدینگی بوده است. همه این اتفاقات عجیب، خروج معنادار و سریع پول از بانک‌ها را تایید می‌کند.

اما چه چیزی باعث این کوچ بزرگ شده است؟ ثبت یک رکورد ۱۷ ساله نمی‌تواند تصادفی باشد. یکی از دلایل اصلی را تحلیلگران، ترس از آینده و پدیده‌ای می‌دانند که به آن «پول داغ» می‌گویند؛ یعنی پولی که مردم سریعا خرج می‌کنند تا ارزشش کم نشود. وقتی انتظار می‌رود قیمت‌ها به شدت بالا برود، نگه داشتن پول در بانک را بعضی‎‌ها منطقی نمی‌دانند. مردم پول را نقد می‌کنند تا فورا آن را به کالا، طلا، دلار یا خودرو تبدیل کنند.

از سوی دیگر، سایه نظارت‌ها هم می‌تواند عامل دیگری باشد که باعث رونق اقتصاد زیرزمینی شده است. تراکنش‌های نقدی برعکس کارت‌خوان‌ها، هیچ ردپایی برای ماموران مالیاتی به جا نمی‌گذارند. به همین دلیل، بخش بزرگی از بازار ترجیح می‌دهد معاملاتش را پنهانی انجام دهد تا از نظارت‌های حکومتی عبور کند.

در آن روزها، شایعات و ترس از جنگ به شدت در میان مردم می‌چرخید. خبرگزاری ایلنا در همان زمان گزارش داد که برای برداشت پول نقد از حساب‌ها و همچنین شارژ عابربانک‌ها سقف روزانه تعیین شده است. گزارش‌های میدانی نشان می‌داد که بسیاری از خودپردازها در تهران خالی از اسکناس شده و گزینه برداشت وجه غیرفعال شده بود. مدیران شعب بانکی تاکید داشتند که مشکل، کمبود کلی پول نیست، بلکه هجوم ناگهانی و افزایش بی‌سابقه تقاضا برای پول نقد باعث خالی شدن سریع دستگاه‌ها می‌شود.

بانک مرکزی در واکنش به این التهاب اعلام کرد که در نظام فعلی، بانکداری الکترونیک ابزار اصلی پرداخت است. با این حال، برای مدیریت بحران، این نهاد توزیع اسکناس‌های درشت ۵۰۰ هزار تومانی را در شعب بانک‌ها آغاز کرد تا در پشت باجه‌ها به مردم تحویل داده شود، در حالی که از اسکناس‌های ۲۰۰ هزار تومانی برای شارژ عابربانک‌ها استفاده می‌شد. مقامات بانکی تاکید کردند که نسبت اسکناس به کل نقدینگی در ایران هنوز حدود ۲ درصد است که با میانگین‌های جهانی همخوانی دارد.