فروپاشی پول ملی در ۵ سال | ونزوئلا چگونه به ابرتورم رسید؟

ونزوئلا درگیر جنگ با آمریکا شده است، اما پیش از این جنگ در نبرد با تورم باخته بود. در هفته های اخیر جهش ارز به 140 هزار تومان و ورود تورم به کانال ۵۰ درصدی دوباره این سوال ترسناک را در ذهن همه ما کاشته است: «آیا ایران در آستانه ونزوئلایی‌شدن قرار دارد؟» وقتی صحبت از ابرتورم می‌شود، منظور فقط گرانی نیست؛ بلکه شرایطی است که پول ملی یک کشور عملاً از رده خارج می‌شود. یک تعریف مشخص از این پدیده این است که تورم ماهانه به بالای ۵۰ درصد می‌رسد. برای درک بهتر این کابوس اقتصادی، بیایید سفری کوتاه به ونزوئلا داشته باشیم و ببینیم این کشور چگونه و در چه مدت زمانی به ابر تورم دچار شد؟

ونزوئلا یک‌شبه به خاک سیاه ننشست. آمارهای رسمی بانک مرکزی این کشور نشان می‌دهد که این فاجعه یک فرایند چندساله بود. در ابتدای سال ۲۰۱۳، تورم نقطه به نقطه ونزوئلا تنها ۲۲ درصد بود. اما موتور تورم روشن شد و در اواخر همان سال به بالای ۵۰ درصد رسید. تنها شش ماه بعد قله ۶۰ درصدی فتح شد، 10 ماه بعد به 80 درصد رسید، و 5 ماه بعد (اواسط سال 2015) به 110 درصد رسید. این روند صعودی با سرعتی باورنکردنی ادامه یافت.

در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ تورم این کشور بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ درصد می‌چرخید، اما انفجار اصلی در سال ۲۰۱۸ رخ داد. از ابتدای این سال تورم مرز ۱۲۰۰ درصد را رد کرد و در پایان سال به عدد حیرت‌آور ۱۳۰ هزار درصد رسید. نهایتاً طبق آمار بانک مرکزی ونزوئلا، قله‌ی تورمی ۳۴۵ هزار درصد در فوریه ۲۰۱۹ ثبت شد. یعنی تنها در عرض ۵ سال، بولیوار - پول ملی ونزوئلا - به طور کامل فرو ریخت.

باید توجه کرد این ارقام که توسط دولت این کشور اعلام شده است به اعتقاد منابع آماری دیگر مثل رصدخانه مالی ونزوئلا (OVF) از واقعیت فاصله زیادی داشته است. به طوری که طبق اعلام این منابع ارقام تورم در این زمان به بیش از 2 میلیون درصد هم رسیده بود.

این اعداد فقط آمار روی کاغذ نیستند؛ داستان زندگی میلیون‌ها نفر است که نابود شد. در آن دوران پول ونزوئلا آن‌قدر بی‌ارزش شده بود که مردم ترجیح می‌دادند با اسکناس‌هایش کاردستی درست کنند. پول کارایی خود را از دست داد و جامعه به هزاران سال قبل، یعنی سیستم تهاتر کالا با کالا برگشت. فقر به حدود ۹۰ درصد رسید و کمبود شدید مواد غذایی باعث شد ۷۴ درصد جمعیت کشور وزن کم کنند؛ پدیده‌ای تلخ که به کنایه «رژیم غذایی مادورو» نامیده شد.

فشار اقتصادی به حدی بود که بیماری‌های ریشه‌کن شده مثل مالاریا دوباره برگشتند و حدود یک‌پنجم جمعیت، حتی با پای پیاده از کشور فرار کردند. این تصویر واقعی کشوری است که در گرداب ابرتورم غرق شد.

اما چرا این اتفاق افتاد؟ اقتصاد ونزوئلا یک شباهت بزرگ به اقتصاد ما دارد: «نفتی بودن». در دوران رونق نفت، دولت ونزوئلا به جای سرمایه‌گذاری، با دلارهای نفتی شروع به واردات کرد و تولید داخلی را عملا به ورشکستگی رساند. وقتی قیمت نفت سقوط کرد، پول بادآورده قطع شد و دولت ماند و خزانه خالی. در این شرایط نیکلاس مادورو رئیس‌جمهور وقت، دست به خطرناک‌ترین کار ممکن زد: دستور چاپ پول برای جبران کسری بودجه.

پول زیاد شد، کالا کم بود و قیمت‌ها بالا رفت. دولت دوباره پول چاپ کرد تا قیمت‌های جدید را پوشش دهد و این گرداب ادامه یافت تا به طور کامل اقتصاد ونزوئلا را غرق کند. در نهایت، با اعمال تحریم‌های اقتصادی آمریکا در سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۹ مثل میخ آخر بر تابوت اقتصاد این کشور کوبیده شد.

حالا سوال اصلی اینجاست: آیا ما هم در همان مسیر هستیم؟ اقتصاد ایران از نظر نفتی بودن، کسری بودجه مزمن و تحریم‌ها شباهت‌های انکارناپذیری به ونزوئلا دارد. اما یک تفاوت بزرگ وجود دارد که می‌تواند نقطه امید ما باشد: وابستگی کمتر به نفت. در ونزوئلا ۹۵ درصد درآمد ارزی فقط از نفت بود، اما در ایران طبق آمارها، سهم صادرات غیرنفتی حدود ۴۳ درصد است که تنوع درآمدی بهتری را نشان می‌دهد.

با این حال، خطر هنوز بیخ گوش ماست. درآمدهای نفتی کاهش یافته و ارزش ریال به سرعت در حال کاهش است. بعضی اقتصاددانان، هشدار داده‌اند که نگران وقوع تورم هزار درصدی در کشور هستند. حسین عبده تبریزی صاحبنظر برجسته در توضیح چگونگی رخداد ابر تورم در ایران گفته

اگر افت ارزش ریال تا جایی ادامه یابد که مردم تصمیم بگیرند دلار را کاملاً جایگزین ریال کنند، تورم می‌تواند جهش کرده و به ارقام ۱۰۰، ۲۰۰ یا حتی هزار درصد برسد.

در این صورت، ابرتورم دیگر یک کابوس دوردست نخواهد بود، بلکه واقعیتی تلخ در اقتصاد ایران خواهد بود.

به نظر شما آیا اقتصاد ایران می‌تواند با تکیه بر صادرات غیرنفتی از سرنوشت ونزوئلا فرار کند؟ دیدگاه خود را بنویسید.