کالاها ۲٫۵ برابر خدمات گران شدند؛ شکاف تاریخی تورم از جیب چه کسی پر میشود؟
سرعت گرانی کالاها نزدیک به سه برابر خدمات شده است. چه چیزی قفسه فروشگاه را از بازار خدمات جدا کرده است؟
به گزارش زومان، شاید یکی از نگرانکنندهترین بخشهای تورم امروز ایران، گرانیهایی باشد که هنوز اتفاق نیفتادهاند.
درحالیکه قیمت کالاها طی یک سال بیش از دو برابر شده، خدمات بسیار آرامتر گران شدهاند. در نگاه اول، این اختلاف میتواند نشانه مقاومت بخشی از اقتصاد در برابر موج تورم باشد. اما احتمال دیگری هم وجود دارد: شاید خدمات هنوز تمام شوک گرانی را در قیمتهای خود منعکس نکردهاند.
آمارها نشان میدهد تورم کالاها در ماههای اخیر به نزدیک سه برابر تورم خدمات رسیده و فاصله میان آنها رکوردی را شکسته که دستکم از سال ۱۳۹۱ تاکنون سابقه نداشته است.
شکاف تاریخی تورم کالا و خدمات میتواند هشداری درباره موج دیگری از گرانی باشد که هنوز از راه نرسیده است.
شکافی بزرگتر از تمام موجهای قبلی گرانی
برای دیدن اندازه شکاف، دو سبد فرضی را کنار هم بگذارید که هرکدام در مهر پارسال یک میلیون تومان قیمت داشتند. خرید دوباره همان سبد کالا در مهر ۱۴۰۵ بهطور متوسط حدود دو میلیون و ۱۹۴ هزار تومان هزینه دارد؛ اما سبد خدمات به حدود یک میلیون و ۴۸۳ هزار تومان رسیده است.
این ارقام حاصل تورم نقطهبهنقطه ۱۱۹.۴ درصدی کالاها و ۴۸.۳ درصدی خدمات در مهر ماه ۱۴۰۵ است؛ اختلافی برابر با ۷۱.۱ واحد درصد.
به عبارت دیگر، سرعت افزایش قیمت کالاها در یک سال اخیر نزدیک به ۲٫۵ برابر سرعت افزایش قیمت خدمات بوده است.
بررسی روند آمارها نشان میدهد بیشتر بودن تورم کالا از خدمات حداقل از ابتدای دهه ۱۳۹۰، موضوع عجیبی نیست و در بسیاری از مقاطع زمانی اتفاق افتاده است. اما تا کنون هیچ گاه شکاف به سطح فعلی در سال ۱۴۰۵ نرسیده است.
در مهر ۱۴۰۴ فاصله تورم این کالا و خدمات فقط ۲۱.۶ واحد درصد بود. از زمستان، شکاف بیشتر شد و در خرداد ۱۴۰۵، با تورم ۱۲۵.۴ درصدی کالاها در برابر ۴۴ درصدی خدمات، به رکورد ۸۱.۴ واحد درصد رسید.
بررسی تمام ماههای موجود از فروردین ۱۳۹۱ نشان میدهد حتی در موج تورمی سال ۱۳۹۸ نیز بیشترین فاصله حدود ۵۰.۵ واحد درصد بود. بنابراین اختلاف کنونی از نظر اندازه شکاف، در کل این دوره بیسابقه است.
این فاصله برای کسی که از فروش خدمات زندگی میکند، چه معنایی دارد؟ فرض کنید امسال به اندازه پارسال کار کرده و قیمت خدماتش هم به اندازه میانگین کشور بالا رفته است. با پولی که میگیرد، حالا حدود یکسوم کمتر از پارسال میتواند کالا بخرد. اگر وسایل و مواد لازم برای کارش هم بیشتر از قیمت خدماتش گران شده باشند، سهم بیشتری از درآمدش خرج کار میشود. یعنی ممکن است پول بیشتری به دستش برسد، اما با آنچه برای خانه میماند، کمتر از پارسال خرید کند.
دلار زودتر از دستمزد به قیمتها میرسد
برای فهمیدن اینکه چرا تورم کالاها چنین فاصله بزرگی با خدمات گرفته، باید به تفاوت مسیر قیمتگذاری آنها نگاه کرد.
قیمت یک بطری روغن به شدت از بازار ارز و هزینه واردات تأثیر میگیرد؛ اما دستمزد یک آرایشگر یا اجاره یک واحد مسکونی بیشتر به شرایط بازار داخلی وابسته است.
وقتی نرخ ارز جهش میکند، این تفاوت اهمیت پیدا میکند: شوک ارزی سریعتر به قیمت کالاها میرسد، درحالیکه بسیاری از خدمات با تأخیر یا شدت کمتری به آن واکنش نشان میدهند.
این تفاوت فقط یک فرضیه اقتصادی نیست. پژوهشی که صندوق بینالمللی پول در ژانویه ۲۰۲۶ درباره ترکیه منتشر کرد، نشان میدهد در واکنش به یک شوک ۱۰ واحد درصدی کاهش ارزش لیر، تورم کالاها پس از سه ماه حدود ۵ واحد درصد افزایش یافت، در حالی که اثر آن بر تورم خدمات تنها حدود یک واحد درصد بود. به بیان ساده، یک شوک ارزی یکسان میتواند در بازار کالاها چند برابر شدیدتر از خدمات ظاهر شود.
پژوهشی درباره اقتصاد ایران نیز به نتیجهای مرتبط رسیده است. محققان با بررسی دادههای ماهانه سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۳ دریافتند که هزینههای تولید روی تورم کالاها نسبت به تورم خدمات تاثیر قویتری میگذارند. این مطالعه همچنین نشان میدهد که در سالهای اخیر، نقش افزایش نرخ ارز در انتقال فشار هزینه به تورم ایران برجسته بوده است.
این یافتهها میتوانند بخشی از معمای امروز ایران را توضیح دهند. جهش نرخ ارز، دشوارتر شدن واردات و افزایش هزینه نهادههای تولید، فشار سنگینتری بر قیمت کالاها وارد کردهاند. در چنین شرایطی، فروشندهای که نمیداند محموله بعدی را با چه قیمتی جایگزین خواهد کرد، ممکن است خیلی زودتر قیمت خود را تغییر دهد؛ اما بسیاری از ارائهدهندگان خدمات هنوز با قراردادها و دستمزدهایی کار میکنند که پیش از شوک تعیین شدهاند.
گرانی خدمات؛ موجی که ممکن است با تأخیر برسد
اما آیا عقبماندن تورم خدمات از کالاها به معنای آن است که این بخش از موج گرانی جان سالم به در برده است؟ تجربه اقتصادهای دیگر هشدار میدهد که پاسخ لزوماً مثبت نیست.
یک پژوهش درباره موج تورمی پس از کرونا در جهان نشان داده است که قیمت کالاها در سال ۲۰۲۱ جهش کرد، اما تورم خدمات عمدتاً در سال ۲۰۲۲ شتاب گرفت. در واقع وقتی فشار تورمی کالاها فروکش کرد، گرانی خدمات همچنان سرسختانه ادامه یافت. دلیل این رفتار متفاوت تا حد زیادی به ساختار هزینهها برمیگردد: خدمات بیشتر به نیروی کار وابستهاند و دستمزدها، برخلاف بسیاری از قیمتهای بازار، معمولاً با قراردادها و فاصلههای زمانی مشخص تغییر میکنند.
این پژوهش همچنین نشان میدهد که وقتی قیمت خدمات نسبت به کالاها از مسیر بلندمدت خود عقب میافتد، ممکن است در ادامه با سرعت بیشتری افزایش یابد.
تجربه ترکیه نیز روی دیگری از همین ماجرا را نشان میدهد. با تثبیت نسبی لیر در سال ۲۰۲۲، تورم کالاها سریعتر کاهش یافت، اما تورم خدمات به دلیل ماندگاری بیشتر، به همان سرعت پایین نیامد.
در ایران نیز چنین خطری قابل تحقق است. بخش مهمی از قیمت خدمات به اجاره خانه، دستمزد و تعرفههایی وابسته است که ممکن است هنوز تمام فشار افزایش هزینهها را جذب نکرده باشند و در ادامه خود را نشان دهند.
با این حال، سرنوشت این شکاف از پیش تعیین نشده است. ممکن است با آرامشدن بازار ارز و کاهش فشار هزینهها، تورم کالاها عقب بنشیند؛ ممکن است تعدیل دستمزدها و قراردادها، تورم خدمات را بالا ببرد؛ یا ترکیبی از هر دو اتفاق رخ دهد.اقتصاد ایران در سال جاری با چالش محاصره اقتصادی و شوک های پی در پی ارزی در شهریور و مهر روبرو بوده سرنوشت این شکاف به این متغیرهای برون زا تا حد زیادی بستگی دارد.
به نظر شما یک موج گرانی در انتظار اجارهبها و سایر خدمات است؟