آینده تورم ایران؛ همتی روایت دیگری از رشد پایه پولی دارد

عدد ۸۹.۹ درصد در روزهای اخیر به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز اقتصاد ایران تبدیل شده است. بر اساس آمار منتشرشده در رسانه‌ها، پایه پولی در شهریور امسال نسبت به شهریور سال گذشته نزدیک به ۹۰ درصد رشد کرده؛ رقمی که دست‌کم از سال ۱۳۹۰ سابقه نداشته است.

در اقتصادی که مردم مدت‌هاست با افزایش مداوم قیمت‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کنند، انتشار چنین آماری نگرانی‌ها درباره آینده تورم را بیشتر کرده است. آیا بانک مرکزی با سرعت بیشتری پول چاپ می‌کند؟ آیا باید منتظر موج تازه‌ای از گرانی بود؟

در همین فضا، عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی، در کانال خود یادداشتی درباره رابطه پایه پولی و نقدینگی منتشر کرده است. زمان انتشار و محتوای یادداشت نشان می‌دهد که احتمالاً یکی از اهداف او پاسخ به همین نگرانی‌هاست.

همتی در این یادداشت به سراغ تصوری رفته که سال‌ها در بحث‌های اقتصادی ایران تکرار شده است: افزایش پایه پولی به رشد نقدینگی و در نهایت به افزایش تورم منجر می‌شود. او می‌گوید رابطه این متغیرها به این سادگی نیست.

در کنار رشد ۹۰ درصدی پایه پولی، دو عدد دیگر هم وجود دارد که برای فهم یادداشت همتی اهمیت دارند.

در شش‌ماهه نخست امسال، پایه پولی ۳۸.۷ درصد رشد کرده، در حالی که نقدینگی در همین مدت ۲۰.۷ درصد افزایش یافته است. به بیان ساده، حجم پول بانک مرکزی با سرعتی نزدیک به دو برابر نقدینگی رشد کرده است.

یک برداشت از این فاصله آن است که نقدینگی هنوز به پای پایه پولی نرسیده و در ماه‌های آینده رشد بیشتری خواهد داشت. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، فشار تورمی نیز می‌تواند افزایش پیدا کند.

همتی در یادداشت خود توضیح می‌دهد که چرا لزوماً نباید منتظر چنین اتفاقی بود. برای فهم استدلال او باید دید پول در اقتصاد چگونه ساخته می‌شود.

فرض کنید بانکی به یک کارخانه ۱۰۰ میلیارد تومان وام می‌دهد. با پرداخت این وام، موجودی حساب کارخانه ۱۰۰ میلیارد تومان افزایش می‌یابد و پول تازه‌ای در اقتصاد ایجاد می‌شود.

کارخانه بخشی از این پول را برای خرید مواد اولیه خرج می‌کند. فروشنده مواد اولیه در بانک دیگری حساب دارد. حالا بانک وام‌دهنده برای انتقال پول و تسویه حساب با بانک دیگر به ذخایر نزد بانک مرکزی نیاز دارد.

در این مثال، ابتدا بانک وام داده و نقدینگی ایجاد کرده است و سپس به منابع بانک مرکزی نیاز پیدا می‌کند.

این ترتیب با تصور رایجی که بانک مرکزی را نقطه آغاز تمام فرآیند خلق پول می‌داند، متفاوت است.

در آن تصور، بانک مرکزی پول ایجاد می‌کند و بانک‌ها با وام دادن، حجم آن را چند برابر می‌کنند. اقتصاددانان به نسبت نقدینگی به پایه پولی «ضریب فزاینده پولی» می‌گویند.

همتی معتقد است این ضریب، نسبت میان دو متغیر را نشان می‌دهد، اما به‌تنهایی نمی‌تواند توضیح دهد پول چگونه خلق شده است. گاهی افزایش پایه پولی نتیجه خلق پول در بانک‌هاست، نه نقطه آغاز آن.

رئیس‌کل بانک مرکزی برای توضیح فاصله میان رشد پایه پولی و نقدینگی به موضوع دیگری هم اشاره می‌کند: ذخیره قانونی بانک‌ها.

بانک‌ها موظف‌اند درصدی از سپرده‌های مشتریان خود را نزد بانک مرکزی نگه دارند. اگر این درصد افزایش پیدا کند، بانک‌ها به ذخایر بیشتری نیاز خواهند داشت.

فرض کنید بانکی به ازای هر ۱۰۰ تومان سپرده باید ۱۰ تومان نزد بانک مرکزی نگه دارد. اگر این رقم به ۱۵ تومان افزایش پیدا کند، بانک به پنج تومان ذخیره بیشتر نیاز دارد؛ بدون آنکه موجودی حساب مشتریانش تغییری کرده باشد.

اگر بانک مرکزی این نیاز اضافی را با ایجاد ذخایر تازه تأمین کند، پایه پولی افزایش می‌یابد، اما لزوماً پول بیشتری برای خرید کالا و خدمات در اختیار مردم قرار نمی‌گیرد.

این یکی از دلایلی است که از نگاه همتی، رشد پایه پولی را نمی‌توان مستقیماً به رشد نقدینگی در ماه‌های آینده تعمیم داد.

البته او با توضیح این سازوکار هنوز مشخص نکرده است که چه سهمی از جهش اخیر پایه پولی در ایران به تغییر ذخیره قانونی بانک‌ها مربوط بوده است.

بخش دیگری از یادداشت همتی به محدودیت‌های بانک مرکزی در کنترل پایه پولی مربوط می‌شود.

بانکی که برای تسویه حساب با سایر بانک‌ها منابع کافی ندارد، معمولاً تلاش می‌کند این کمبود را با قرض گرفتن از بانک‌های دیگر جبران کند. اگر از این مسیر موفق نشود، ممکن است به اضافه‌برداشت از بانک مرکزی روی بیاورد.

محدود کردن منابع در چنین شرایطی، بدون اصلاح عواملی که بانک‌ها را با کمبود پول مواجه کرده‌اند، می‌تواند هزینه استقراض در شبکه بانکی را بالا ببرد.

این افزایش هزینه فقط مسئله بانک‌ها نیست. بنگاه‌هایی که برای خرید مواد اولیه یا پرداخت دستمزد به تسهیلات بانکی نیاز دارند نیز ممکن است با وام‌های گران‌تر یا دشواری بیشتری در دریافت اعتبار روبه‌رو شوند.

در مقابل، اگر بانک مرکزی بدون محدودیت منابع موردنیاز بانک‌ها را تأمین کند، بانک‌های دارای کسری انگیزه کمتری برای اصلاح عملکرد خود خواهند داشت.

از نگاه همتی، سیاست پولی باید هم به هزینه دسترسی بانک‌ها به منابع توجه کند و هم عواملی را مهار کند که مدام نیاز به این منابع را افزایش می‌دهند.

توضیح همتی درباره سازوکار خلق پول، یک پرسش مهم را پیش روی تحلیلگران قرار می‌دهد: منشأ رشد کم‌سابقه پایه پولی در ماه‌های اخیر چه بوده است؟

بانک مرکزی از مسیرهای مختلفی پول ایجاد می‌کند. ممکن است در ازای خرید ارز، ریال پرداخت کند؛ ممکن است به دولت اعتبار بدهد یا منابع موردنیاز بانک‌ها را تأمین کند.

این مسیرها پیامدهای یکسانی برای اقتصاد ندارند.

برای مثال، اگر دولت برای جبران کسری بودجه از بانک مرکزی پول بگیرد و آن را صرف پرداخت حقوق یا سایر هزینه‌های خود کند، قدرت خرید تازه‌ای وارد اقتصاد می‌شود. اما افزایش ذخایر بانک‌ها به دلیل تغییر مقررات بانکی، لزوماً چنین اثر مستقیمی ندارد.

برای تشخیص اینکه کدام‌یک از این اتفاق‌ها در اقتصاد ایران رخ داده، باید اجزای ترازنامه بانک مرکزی را بررسی کرد.

اینجاست که مسئله انتشار آمار اهمیت پیدا می‌کند. بیش از هفت ماه است که بانک مرکزی گزارش تفصیلی آمار پولی را منتشر نکرده است. در نبود این اطلاعات، نمی‌توان سهم عوامل مختلف در رشد پایه پولی را مشخص کرد.

استدلال همتی توضیح می‌دهد که چرا رشد پایه پولی الزاماً به همان میزان رشد نقدینگی منجر نمی‌شود؛ اما برای ارزیابی اتفاقی که در اقتصاد ایران افتاده، همچنان به اعداد بیشتری نیاز است.

همتی در بخش پایانی یادداشت خود تأکید کرده که مهار پایدار تورم در گرو کنترل رشد نقدینگی و اصلاح ناترازی‌های بودجه‌ای و بانکی است.

دولتی که بیش از درآمدهایش هزینه می‌کند، بانک‌هایی که برای ایفای تعهدات خود با کمبود منابع روبه‌رو هستند و هزینه‌هایی که خارج از چارچوب بودجه به دولت تحمیل می‌شوند، می‌توانند فشار برای خلق پول را افزایش دهند.

تا زمانی که این مشکلات پابرجا باشند، کنترل رشد نقدینگی نیز دشوار خواهد بود.

ضمن اینکه حتی اگر رشد ۹۰ درصدی پایه پولی را کنار بگذاریم، افزایش ۲۰.۷ درصدی نقدینگی در مدت شش ماه همچنان رقم قابل‌توجهی است.

بنابراین، یادداشت همتی را نباید به معنای کاهش خطر تورم در ماه‌های آینده دانست. او درباره نحوه خواندن یک آمار هشدار داده است، نه درباره پایان یافتن عوامل تورم‌زا.

رئیس‌کل بانک مرکزی توضیح داده که چرا نباید تنها با دیدن عدد ۹۰ درصد درباره آینده تورم قضاوت کرد. انتشار جزئیات آمار پولی می‌تواند گام بعدی برای روشن شدن همین آینده باشد.