حمله آمریکا به قشم؛ روایت تازه از عملیات پنهان واشنگتن

انفجارهای جزیره قشم در دوشنبه ۱۱ آبان، بار دیگر نشان دادند که فاصله میان مذاکره و درگیری نظامی در تنگه هرمز چقدر باریک است. در همان روزی که ایران و آمریکا از ادامه تلاش‌ها برای پایان جنگ سخن می‌گفتند و میانجیگران قطری در رفت‌وآمد بودند، نیروهای آمریکایی اهدافی را در قشم بمباران کردند؛ حمله‌ای که واشنگتن آن را محدود و دفاعی توصیف می‌کند، اما وقوع آن پرسش تازه‌ای درباره آینده مذاکرات به وجود آورده است.

رویترز به نقل از مقام‌های آمریکایی تأیید کرده که ایالات متحده روز دوشنبه به اهدافی در جزیره قشم حمله کرده است. این حملات پس از آن مورد تأیید مقام‌های آمریکایی قرار گرفت که خبرگزاری ایرنا از وقوع چندین انفجار در جزیره خبر داده بود.

یک مقام آمریکایی که نخواست نامش فاش شود، به رویترز گفته که عملیات محدود بوده و به معنای ازسرگیری حملات گسترده آمریکا علیه ایران نیست.

مقام دیگری نیز مدعی شده که نیروهای آمریکایی برای مقابله با استفاده ایران از موشک‌های زمین به هوا علیه تجهیزات و هواگردهای آمریکایی دست به حمله زده‌اند.

ماجرای قشم ظاهراً به همین حمله محدود نمی‌شود. وال‌استریت ژورنال گزارش داده که آمریکا طی هفته‌های گذشته چندین حمله کوچک دیگر نیز علیه اهدافی در ایران انجام داده، اما برخلاف ماه‌های نخست جنگ، آن‌ها را علنی نکرده است.

به نوشته این روزنامه، واشنگتن عامدانه از اعلام عمومی چنین عملیات‌هایی خودداری کرده تا این تصور ایجاد نشود که تصمیم به آغاز دوباره کارزار گسترده نظامی علیه ایران گرفته است.

جزئیات بیشتری نیز در گزارش فایننشال‌تایمز آمده است.

این روزنامه به نقل از مقام‌های آمریکایی ادعا کرده که در یکی از درگیری‌های دوشنبه، ایران یک موشک زمین به هوا به سمت جنگنده آمریکایی شلیک کرده و آن جنگنده در واکنش، آتش گشوده است.

در حادثه جداگانه‌ای نیز به ادعای همین مقام‌ها، نیروهای آمریکایی موشکی را که از قشم به سمت کشتی‌های تجاری شلیک شده بود، رهگیری کرده‌اند؛ جزئیاتی که هنوز به‌صورت مستقل تأیید نشده‌اند.

با وجود این، مهم‌ترین نکته حمله دوشنبه شاید نه ابعاد نظامی آن، بلکه زمان وقوعش باشد. درست در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، زمانی که هنوز درباره ادامه جنگ یا رسیدن به توافق بحث می‌شود، واشنگتن از یک سو احتمال مصالحه را مطرح می‌کند و از سوی دیگر، به عملیات محدود نظامی ادامه می‌دهد.

دونالد ترامپ طی هفته‌های گذشته بارها احتمال ازسرگیری حملات گسترده به ایران پس از انتخابات سه‌شنبه آمریکا را مطرح کرده بود.

بااین‌حال، موضع او در روز دوشنبه محتاطانه‌تر به نظر می‌رسید.

رئیس‌جمهور آمریکا در پاسخ به پرسشی درباره احتمال حمله پس از انتخابات، پاسخ منفی داد و در اظهارنظر دیگری، احتمال رسیدن به توافق با ایران را مطرح کرد.

ما با ایران جنگ داشتیم. ما پیروز شدیم. نمی‌دانم اصلاً می‌توان اسمش را جنگ گذاشت یا نه، چون ماه‌هاست که درگیر جنگ نبوده‌ایم.

- دونالد ترامپ

این اظهارات در حالی بیان شد که گزارش‌ها از ادامه حملات محدود آمریکا طی چند هفته اخیر حکایت داشتند.

تفاوت میان لحن ترامپ و عملیات میدانی، ابهام مهمی در مسیر مذاکرات ایجاد کرده است. واشنگتن می‌گوید فعلاً قصد بازگشت به جنگ گسترده را ندارد، اما در عین حال، عملیات نظامی محدود را برای مقابله با تهدیدهای مورد ادعای خود در تنگه هرمز متوقف نکرده است.

در مقابل، ایران هشدار داده که در صورت آغاز دوباره حملات گسترده، پاسخ شدیدتری خواهد داد و اهدافی در داخل و خارج از خاورمیانه را در نظر خواهد گرفت.

با این همه، درهای مذاکره هنوز بسته نشده‌اند. حتی در روزی که خبر حمله به قشم منتشر شد، تهران و میانجیگران از ادامه گفت‌وگوها و بررسی پیش‌نویس توافق خبر می‌دادند.

چند روز گفت‌وگوی مقام‌های ایرانی با میانجیگران قطری، بدون دستیابی به توافق نهایی پایان یافت؛ اما مذاکرات متوقف نشد.

رویترز گزارش داده که مذاکره‌کنندگان ایرانی روز یکشنبه دوحه را ترک کردند. بااین‌حال، یک مقام آگاه گفته خروج آن‌ها به دلیل بروز مشکل در مذاکرات نبوده و پیش‌نویس تازه‌ای برای توافق میان طرف‌ها در حال بررسی است.

عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران نیز روز دوشنبه از ادامه رایزنی‌ها خبر داد و گفت:

مشورت‌ها از طریق میانجی‌ها بسیار فشرده است. ما شرایط و پیشنهادات خود را ارائه کرده‌ایم و همه چیز به عقلانیت سیاسی واشنگتن بستگی دارد.

این رایزنی‌ها به دوحه محدود نماند. بنا بر گزارش رویترز، میانجیگران قطری دوشنبه‌شب برای گفت‌وگو با عراقچی درباره نسخه‌ای از پیش‌نویس توافق راهی تهران شدند؛ متنی که طی هشت روز گذشته موضوع مذاکره بوده است.

در مرکز این گفت‌وگوها، طرح هفت‌مرحله‌ای ایران قرار دارد؛ پیشنهادی که تهران در ماه سپتامبر ارائه کرده بود و ترامپ در همان زمان آن را نپذیرفت.

بر اساس جزئیات گزارش‌شده، این طرح شامل پایان محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا، بازگشایی تنگه هرمز از سوی ایران، صدور معافیت برای فروش نفت ایران، لغو تحریم‌های جدید و سپس مذاکره درباره سایر اختلافات است.

بنابراین، با وجود ادامه تماس‌ها و رفت‌وآمد میانجیگران، اختلاف‌های اصلی هنوز پابرجاست. تهران بر رفع محاصره و تحقق شروط خود تأکید می‌کند و واشنگتن نیز هنوز نشانه‌ای از پذیرش مجموعه این مطالبات نشان نداده است.

با افزایش نگرانی‌ها از تشدید درگیری‌ها پس از انتخابات آمریکا، تلاش‌های دیپلماتیک از دوحه فراتر رفت و چین و روسیه نیز موضع فعال‌تری گرفتند.

وانگ یی وزیر امور خارجه چین روز دوشنبه پس از دیدار با علی باقری کنی در پکن تأکید کرد که طرف‌های درگیر باید به‌جای استفاده دوباره از سلاح، بر یافتن راه‌حل سیاسی تمرکز کنند.

پکن هم‌زمان میزبان سلطان هیثم بن طارق سلطان عمان بود؛ کشوری که در سوی جنوبی تنگه هرمز قرار دارد و همواره در میانجیگری میان تهران و واشنگتن نقش داشته است.

برای چین، موضوع تنها جلوگیری از یک جنگ دیگر نیست. این کشور یکی از مشتریان اصلی انرژی خلیج فارس است و ادامه اختلال در تنگه هرمز، تجارت نفت و گاز و زنجیره تأمین انرژی جهان را تحت فشار قرار داده است.

روسیه نیز روز دوشنبه نسبت به گزارش‌های مربوط به اقدام نظامی تازه علیه ایران ابراز نگرانی شدید کرد و خواستار افزایش تلاش‌های دیپلماتیک شد.

ولادیمیر پوتین نیز در همان روز تلفنی با محسن رضایی گفت‌وگو کرد.

حمله دوشنبه به قشم اکنون پشت سر گذاشته شده، اما پرسش‌های آن همچنان باقی است. مقام‌های آمریکایی تأکید دارند که عملیات محدود بوده و نشانه آغاز دوباره جنگ گسترده نیست.

بااین‌حال، گزارش ادامه حملات اعلام‌نشده در هفته‌های اخیر نشان می‌دهد که کاهش شدت درگیری‌ها لزوماً به معنای توقف کامل عملیات نظامی نبوده است.

از سوی دیگر، رفت‌وآمد میانجیگران قطری، بررسی پیش‌نویس توافق و تحرکات دیپلماتیک چین و روسیه نشان می‌دهد تلاش برای پایان جنگ همچنان ادامه دارد؛ هرچند این تلاش‌ها هنوز به نتیجه مشخصی نرسیده‌اند.

در چنین شرایطی، انتخابات میان‌دوره‌ای سه‌شنبه آمریکا به موعدی مهم برای ارزیابی تصمیم‌های بعدی واشنگتن تبدیل شده است.

ترامپ فعلاً از احتمال توافق می‌گوید و بازگشت فوری به جنگ گسترده را کم‌اهمیت جلوه می‌دهد، اما اختلاف‌های اصلی درباره محاصره بنادر، تنگه هرمز و پرونده هسته‌ای حل نشده‌اند.

ماجرای قشم نیز به همین دلیل اهمیت پیدا می‌کند: حتی زمانی که دو طرف از مذاکره سخن می‌گویند، درگیری‌های محدود همچنان می‌توانند رخ دهند.

برای پایان جنگ، صرف ادامه گفت‌وگوها کافی نیست. مسئله این است که آیا واشنگتن و تهران می‌توانند درباره شروطی به توافق برسند که هم مسیرهای انرژی و تجارت را باز کند و هم خطر بازگشت عملیات نظامی گسترده را کاهش دهد. تا آن زمان، تنگه هرمز همچنان نقطه‌ای است که در آن، دیپلماسی و رویارویی نظامی در فاصله‌ای بسیار نزدیک از یکدیگر جریان دارند.