گنج مشترک ایران و قطر؛ چرا یکی به قدرت گاز جهان تبدیل شد؟

به گزارش زومان، یک چهارم کل انرژی جهان را گاز تامین می‌کند. همین گزاره می‌تواند اهمیت گاز برای جهان را نشان دهد.

بانک جهانی برآورد کرده است که گاز طبیعی در سال ۲۰۲۰، ۱۳ درصد از ارزش ثروت غیرتجدیدپذیر جهان را تشکیل می‌داد.

در چنین بازار مهمی، ایران بازیگری کوچک نیست. ذخایر عظیم تولیدی ایران فقط از آمریکا و روسیه کمتر است.

اما در سوی دیگر ماجرا، وقتی فهرست صادرکنندگان گاز را نگاه کنیم، نام ایران خیلی زود از صدر جدول فاصله می‌گیرد. این تناقض، روایت ثروتی است که موانع بزرگ، راه ورود آن به بازار جهانی را بسته است.

بر اساس سالنامه آماری اوپک، تولید قابل عرضه گاز طبیعی در جهان طی سال ۲۰۲۴ به بیش از ۴ هزار و ۳۴۱ میلیارد متر مکعب رسید. آمریکا با تولید هزار و ۷۲ میلیارد مترمکعب، بزرگ‌ترین تولیدکننده گاز جهان است. روسیه با ۶۴۴ میلیارد مترمکعب در جایگاه دوم ایستاده و ایران با ۲۷۸ میلیارد مترمکعب، سوم است. پس از ایران، چین، کانادا و قطر بیشترین تولید گاز را در جهان دارند.

با این حال، داشتن ذخایر بزرگ و توان تولید بالا، باعث حضور قدرتمند در بازار جهانی نشده است.

در فهرست صادرکنندگان، داستان کاملاً متفاوت است.

آمریکا با ۲۱۸ میلیارد متر مکعب بزرگ‌ترین صادرکننده گاز جهان در سال ۲۰۲۴ بوده است. قطر با ۱۶۲ میلیارد متر مکعب در رتبه دوم قرار گرفته و روسیه با ۱۲۴.۷ میلیارد متر مکعب سوم بوده است. پس از آن‌ها نروژ، استرالیا و کانادا قرار دارند؛ کشورهایی که هرکدام بیش از ۹۹ میلیارد متر مکعب گاز صادر کرده‌اند.

ایران در همین سال کمتر از ۹ میلیارد مترمکعب گاز صادر کرده است. این رقم در میان کشورهایی که اوپک برای آن‌ها آمار مستقل منتشر کرده، ایران را در رتبه ۲۳ قرار داده است. سهم ایران از کل صادرات ثبت‌شده جهان نیز به حدود ۰.۶ درصد می‌رسد.

قطر کشوری که روی همان میدان مشترک گازی قرار دارد، توانسته بخش بزرگی از منابع خود را به کالایی برای بازار جهانی تبدیل کند؛ درحالی‌ که ایران همچنان بیشتر گازش را در داخل مصرف می‌کند.

چرا ایران با وجود تولید بالا، سهم کوچکی از بازار صادرات دارد؟ پاسخ را باید در چند مانع هم‌زمان جست‌وجو کرد:

• ۱. مصرف داخلی که تقریباً تمام تولید را جذب می‌کند

بر اساس آمار اوپک، تقاضای داخلی گاز ایران در سال ۲۰۲۵ به ۲۷۱.۳ میلیارد مترمکعب رسید؛ رقمی معادل حدود ۹۷ درصد تولید قابل عرضه کشور. گاز در ایران بیش از ۷۰ درصد سبد انرژی اولیه را تشکیل می‌دهد. خانه‌ها برای گرمایش، نیروگاه‌ها برای تولید برق و صنایع برای ادامه فعالیت به آن وابسته‌اند.

در چنین شرایطی، هرچه مصرف داخلی افزایش پیدا کند، گاز کمتری برای صادرات باقی می‌ماند. این وابستگی در فصل سرد شدیدتر می‌شود. با افزایش مصرف خانگی، دولت ناچار است برای تأمین نیاز مردم، گاز صنایع و نیروگاه‌ها را محدود کند. قیمت‌های یارانه‌ای و پایین گاز نیز در کنار ضعف بهره‌وری، انگیزه چندانی برای کنترل مصرف ایجاد نمی‌کنند.

اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) می‌گوید مصرف گاز ایران در فاصله ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۳ حدود ۶۰ درصد رشد کرده که قیمت‌های یارانه‌ای یکی از عوامل آن بوده است.

• ۲. نبود تأسیسات صادرات گاز مایع

شیوه صادرات گاز ایران با بسیاری از کشورهای دیگر تفاوت دارد؛ این کشورها می‌توانند گاز را در تأسیسات مخصوص به مایع تبدیل کنند و با کشتی به بازارهای دوردست بفرستند. اما ایران هنوز تأسیسات عملیاتی صادرات LNG ندارد.

در نتیجه، ایران برای صادرات گاز به خطوط لوله و مشتریان کشورهای همسایه وابسته است. این محدودیت، تعداد خریداران بالقوه را کاهش می‌دهد و امکان حضور در بازارهای بزرگ آسیا و اروپا را دشوار می‌کند.

• ۳. تحریم‌ها و کمبود سرمایه و فناوری

بیش از ۷۰ درصد تولید گاز ایران از میدان پارس جنوبی تأمین می‌شود؛ میدانی که ستون اصلی صنعت گاز کشور است. با این حال، تداوم تولید از این میدان به سرمایه‌گذاری مستمر و فناوری‌های پیشرفته نیاز دارد.

توسعه میدان‌های گازی، ساخت تأسیسات فرآورش و ایجاد پایانه‌های صادراتی به سرمایه‌گذاری چندین میلیارد دلاری نیاز دارد. طبق گزارش‌ها، تحریم‌ها دسترسی ایران به سرمایه خارجی، تجهیزات پیشرفته و فناوری موردنیاز را محدود کرده‌اند. این محدودیت فقط مانع ساخت پروژه‌های جدید نیست؛ نگهداری و افزایش ظرفیت میدان‌های فعلی را هم دشوار کرده است.

• بازار محدود؛ صادرات وابسته به چند مشتری

حتی گاز مازاد بر مصرف داخلی نیز با محدودیت بازار مواجه است. صادرات ایران عمدتاً به عراق و ترکیه وابسته است. طبق داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، این دو کشور در سال ۲۰۲۳ خریدار ۸۷ درصد صادرات گاز ایران بودند.

همه این موانع باعث شده تا ایران از نظر ذخایر و ظرفیت تولید گاز یکی از سه کشور ثروتمند جهان باشد، اما این ثروت طبیعی به درآمد واقعی برای کشور تبدیل نشود. تا زمانی که سرمایه‌گذاری، زیرساخت انتقال و تنوع بازارهای صادراتی تقویت نشوند، رتبه سوم تولید گاز جهان به سهم متناسبی در تجارت جهانی تبدیل نخواهد شد.