این روزها در حاشیه بعضی بزرگراههای تهران یک تصویر بیشتر به چشم میخورد: خودروهایی که کنار راه ماندهاند و کاپوتشان بالاست. در میان رانندگان و حتی برخی کارشناسان انرژی هم یک تعبیر دهانبهدهان میشود: نکند به بنزین «آب بستهاند»؟
«آب بستن» در اینجا لزوماً به معنای ریختن آب داخل بنزین نیست. یک فرضیه این است که کیفیت یا عدد اکتان بنزین تغییر کرده باشد؛ فرضیه دیگر به ترکیب سوخت برمیگردد. تجربههایی از ریپ زدن، بد کار کردن یا خاموش شدن خودرو پس از سوختگیری هم مطرح شده است.اینها هنوز پاسخ نیستند، اما یک سرنخ مهم در آمار بنزین وجود دارد.
فاصلهای که باید پر شود
مصرف بنزین کشور در مقاطعی به حدود ۱۳۵ میلیون لیتر در روز رسیده، در حالی که تولید مستقیم پالایشگاهها حدود ۱۱۰ تا ۱۱۲ میلیون لیتر بوده است. مدیرعامل شرکت ملی پخش نیز پیشتر تأیید کرده بود که بخشی از نیاز کشور با «بنزین اختلاطی» تأمین میشود.
یعنی میان چیزی که مستقیماً در پالایشگاهها تولید میشود و چیزی که هر روز میسوزانیم، بیش از ۲۰ میلیون لیتر فاصله وجود دارد.بخشی از این فاصله با واردات و برداشت از ذخایر پر میشود؛ اما همه ماجرا این نیست. در گزارش عملکرد تیرماه، کنار حدود ۱۱۲ میلیون لیتر تولید پالایشگاهی، ۹ میلیون لیتر مواد افزودنی نیز آمده است. پیش از آن نیز شرکت ملی پخش متوسط بنزین اختلاطی از ابتدای سال تا ۲۴ تیر را حدود ۱۲ میلیون لیتر در روز اعلام کرده بود.
اختلاط به خودی خود اتفاق غیرعادی نیست. بنزین اساساً از ترکیب اجزای مختلف ساخته میشود. اما وقتی مصرف بالا رفته، بخشی از ظرفیتهای تولید در جنگ آسیب دیده و همزمان باید عرضه حفظ شود، سؤال دیگری شکل میگیرد: آیا ترکیب بنزینی که به دست مردم میرسد نسبت به گذشته تغییر کرده است؟
یک تغییر رسماً تأیید شد
در میانه همین بحث، مدیرعامل شرکت نفت ستاره خلیج فارس روز ۳۰ مرداد خبر داد که این پالایشگاه برای نخستین بار در مقیاس عملیاتی متانول را به ترکیب بنزین اضافه کرده است.
میزان اعلامشده حدود نیم درصد است. وحید قانعیفرد میگوید استاندارد ایران و اروپا امکان استفاده از متانول تا حدود ۳ درصد را پیشبینی کردهاند و نیم درصد تنها یکششم این سقف است.
پس صرف شنیدن نام متانول به معنی خراب شدن بنزین نیست. متانول حتی میتواند به افزایش اکتان کمک کند. بنابراین اگر اکتان بنزین واقعاً پایین آمده باشد، نمیتوان بدون آزمایش متانول را مقصر معرفی کرد.اما اهمیت این خبر در جای دیگری است: حالا دستکم یک تغییر در ترکیب بنزین یک پالایشگاه بزرگ رسماً تأیید شده است.
مدیرعامل ستاره خلیج فارس برای دفاع از این اقدام به تجربه استفاده از سوختهای الکلی در چین، آمریکا و برزیل هم اشاره کرده است. با این حال، بخش بزرگی از سوختهای رایج الکلی آمریکا و برزیل بر پایه اتانول است، نه متانول؛ دو مادهای که رفتار کاملاً یکسانی ندارند.
یک نکته دیگر نیز وجود دارد. بنزین حاوی متانول در برابر وجود آب حساستر است و در شرایطی، آب میتواند ترکیب سوخت را به هم بزند. به همین دلیل، در کنار فرضیه افت اکتان یا تغییر ترکیب بنزین، وجود آب در سوخت هم یکی از چیزهایی است که آزمایش باید روشن کند.اما نیم درصد متانول ستاره خلیج فارس هنوز جواب سؤال بزرگتر نیست: آن میلیونها لیتر «مواد افزودنی» و «بنزین اختلاطی» که در آمار کشور دیده میشود دقیقاً از چه موادی تشکیل شده است؟
ماشینها هم بخشی از ماجرا هستند
اگر فقط چند خودرو کنار اتوبان دیده میشد، شاید میشد از کنار ماجرا گذشت. اما روایتها به خیابان محدود نیست. در بحثهای کارشناسی تجربههایی از خاموش شدن خودرو پس از سوختگیری مطرح شده و حتی برخی مدیران دولتی از ریپ زدن خودروهای سازمانی صحبت کردهاند.
این مشاهدات ثابت نمیکنند بنزین مقصر است؛ اما بیاهمیت هم نیستند. مشاهده مردم زمانی اهمیت پیدا میکند که تکرار شود و بتوان آن را با داده آزمود.راه آزمودن هم چندان پیچیده نیست.
وزارت نفت میتواند اعلام کند مواد افزودنی و بنزین اختلاطی دقیقاً شامل چه موادی هستند و آیا ترکیب یا حجم آنها در ماههای اخیر تغییر کرده است. سازمان استاندارد نیز میتواند نتایج نمونهگیری از جایگاهها را منتشر کند: عدد اکتان، میزان آب، متانول و سایر اجزای اصلی سوخت. آمار امداد خودرو، تعمیرگاهها و حتی ناوگان دستگاههای دولتی هم میتواند نشان دهد آیا ریپ زدن، خاموشی و خرابی خودروها واقعاً بیشتر شده است یا نه.
ممکن است نتیجه همه این بررسیها این باشد که ماشینهای کاپوتبالای تهران هیچ ارتباطی با بنزین ندارند. ممکن است اکتان تغییر نکرده باشد و متانول نیمدرصدی نیز هیچ نقشی در مشکلات گزارششده نداشته باشد.
اما این نتیجه را باید آزمایش نشان دهد.فعلاً یک سوی ماجرا رانندگانی هستند که میگویند رفتار خودروهایشان تغییر کرده؛ سوی دیگر، بازاری است که حدود ۱۱۰ تا ۱۱۲ میلیون لیتر تولید مستقیم پالایشگاهی باید پاسخگوی مصرفی تا حدود ۱۳۵ میلیون لیتر باشد و بخشی از فاصله را با بنزین اختلاطی، افزودنی، واردات و ذخایر پر کند.
ماشینهای کاپوتبالا شاید ربطی به بنزین نداشته باشند؛ اما وقتی مردم میگویند چیزی تغییر کرده و آمارها هم نشان میدهد برای پر کردن فاصله تولید و مصرف، بنزین از مسیرهای دیگری تکمیل میشود، پاسخ کافی «استاندارد است» نیست. باید معلوم شود بنزینی که امروز وارد باک مردم میشود، دقیقاً چیست و چه تفاوتی با بنزین قبل از جنگ دارد.