چرخه بی‌پایان ناترازی بنزین؛ دولت به لحظه تصمیم‌گیری رسید؟

به گزارش زومان، سخنگوی دولت در واکنش اعلام کرده که دولت هنوز برنامه‌ای برای افزایش قیمت بنزین یا اجرای نرخ سوم بنزین ندارد و در صورتی که برنامه‌ای در این زمینه وجود داشته باشد، به صورت شفاف اطلاع‌رسانی خواهد شد.

دولت طبیعتا اگر هم تصمیمی گرفته باشد از نظر زمانی سعی می‌کند مهندسی‌شده عمل کند و با توجه به تجربه تلخ آبان ۹۸، تمامی جوانب را برای این تصمیم بسنجد. اما جدا از اینها چه داریم که بفهمیم در ذهن دولت چه می‌گذرد؟ واقعا دولت با کسری جدی مواجه است؟ برگردیم عقب ببینیم دولت معمولا در چه مواقعیش دست به تغییر قیمت بنزین زده است. و البته این بار یک فاکتور مهم هم اضافه شده است: جنگ و پیامدهای آن برای تولید، توزیع و ذخیره‌سازی بنزین.

وقوع جنگ، رفتار مصرف‌کننده را تغییر می‌دهد. از سال گذشته تا امروز، ایران دو بار تجربه درگیری نظامی را از سر گذرانده است. در جریان جنگ دوازده روزه، نیروی محرکه اصلی در بازار بنزین، شوک تقاضا بود. صف‌های بنزین در آن بازه زمانی، مصرف روزانه را به عدد ۲۰۰ میلیون لیتر رساند و رکورد سی‌ساله مصرف را جابه‌جا کرد. در آن مقطع، ظرفیت تولید کشور در سطح میانگین ۱۰۲ میلیون لیتر در روز قرار داشت. با عبور از روزهای اوج تنش و ورود به فصل تابستان، سفرهای تفریحی موتور محرک جدیدی برای افزایش مصرف فراهم کردند.

روند صعودی تقاضا در تابستان ادامه یافت تا جایی که شهریور ماه سال گذشته با ثبت میانگین مصرف روزانه ۱۴۱.۷ میلیون لیتر، رکورد جدیدی از خود به جای گذاشت. در این زمان ناترازی بنزین بالا رفت و به مرز ۴۰ میلیون لیتر در روز رسید. کسری در پاییز کمی بهتر شد اما همچنان بالا بود. طبق گفته‌ کرامت ویس‌کرمی، مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی از ابتدا تا ۲۴ آذر ماه سال گذشته، میانگین مصرف معادل ۱۳۱ میلیون لیتر در روز تثبیت شد. این حجم از کسری، گزینه‌ای جز واردات برای دولت نمی‌گذاشت.

افزایش واردات بنزین، فشار مستقیمی بر منابع ارزی دولتی وارد کرد که پیش از آن نیز با چالش تامین مخارج روبه‌رو بود. برای مدیریت این فشار، دولت تصمیم گرفت یارانه پنهان بنزین را کمی کاهش دهد تا حداقل نیاز به واردات را برطرف کند.

در آذر ماه، بنزین گران و سه نرخی شد تا از یک سو رفتار مصرف‌کننده تا حدی اصلاح شود و از سوی دیگر، حفره‌های مالی دولت بیشتر از این نشود. طبق آمارهای شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، این سیاست به کاهش ۶ درصدی تقاضا منجر شد و مصرف را به حدود ۱۲۳ میلیون لیتر در روز تقلیل داد.

الگوی افزایش قیمت برای کنترل ناترازی، پیش از این نیز آزموده شده بود. در سال ۱۳۹۵، کسری تولید نسبت به مصرف معادل ۱۸ میلیون لیتر در روز بود. این رقم در سال ۱۳۹۶ به طور متوسط،  ۱۵ میلیون لیتر در روز رسید و در سال ۱۳۹۷ نیز با وجود رشد ظرفیت پالایشگاهی، تولید همچنان از تقاضا عقب‌تر بود. در سال ۱۳۹۸، مصرف تابستانی بنزین برای نخستین بار مرز ۱۰۰ میلیون لیتر در روز را لمس کرد. در نهایت، در آبان ۱۳۹۸ دولت نرخ‌ها را تغییر داد. پیش از این تغییر، مصرف در آبان ماه معادل ۹۴ میلیون لیتر در روز بود، اما در ماه پس از آن، یعنی آذر ۱۳۹۸، این رقم به ۷۵ میلیون لیتر کاهش یافت و تراز بنزین کشور مثبت شد.

کاهش مصرف ناشی از شوک قیمتی، همزمان با شیوع کرونا و محدودیت‌های سفر، تراز تولید و مصرف را به نفع تولید تغییر داد. در سال ۱۳۹۸، تولید به طور متوسط ۹ میلیون لیتر در روز بیشتر از مصرف بود. این مازاد در سال ۱۳۹۹ به واسطه محدودیت‌های شدیدتر کرونایی به ۱۸ میلیون لیتر در روز رسید. داده‌ها نشان می‌دهند پس از شوک قیمتی آبان ۹۸، تقریبا دو سال زمان برد تا مصرف دوباره به رکورد پیشین خود (حدود ۱۰۰ میلیون لیتر) در زمستان ۱۴۰۰ بازگردد. در سال ۱۴۰۰، میانگین تولید ۹۳ میلیون لیتر و میانگین مصرف حدود ۸۸ میلیون لیتر در روز بود.

با پایان همه‌گیری و عادی شدن شرایط، کار برای دولت سخت شد. یک زمانی کرونا به کمکش آمده بود تا از شر بنزین چند سالی خلاص شود و به آن فکر نکند. اما با پایان کرونا، بنزین بار دیگر به میز تصمیم‌گیری برگشت. ظرفیت تولید تا سال ۱۴۰۴ با رشد ۸ درصدی نسبت به متوسط نیمه نخست سال ۱۴۰۰ به بیش از ۱۰۲ میلیون لیتر در روز رسید، اما مصرف در همین مدت با رشدی ۴۷ درصدی، در نیمه نخست همان سال از مرز ۱۳۰ میلیون لیتر عبور کرد. موضوعی که به تغییر نگرش دولت در خصوص قیمت بنزین منجر شد.

اما در روزهای پایانی سال گذشته، یعنی از ۹ اسفند ماه، حملات آمریکا به ایران آغاز شد و حدود ۴۰ روز به طول انجامید. پس از یک آتش‌بس موقت در ابتدای سال ۱۴۰۵، از ۱۷ تیر ماه امسال حملات به مناطق جنوبی کشور از سر گرفته شد. این شرایط، از یک سو تقاضای روانی برای سوخت را افزایش داد و از سوی دیگر، احتمال آسیب به زیرساخت‌های پالایشگاهی را مطرح کرد.

جدیدترین داده‌های ارائه شده از سوی مدیران پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی نشان می‌دهد از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا ۲۴ تیر ماه، میانگین مصرف روزانه به ۱۲۹ میلیون لیتر رسیده، در حالی که تولید روی عدد ۱۲۱ میلیون لیتر در روز ایستاده است؛ یک ناترازی ثابت ۸ میلیون لیتری در هر روز.

تنها در تیر ماه امسال، مصرف با ثبت رشد ۸ درصدی نسبت به ماه مشابه سال قبل، به ۱۳۴ میلیون لیتر در روز رسید. با توجه به محاصره دریایی و موانع جدی بر سر راه واردات سوخت، استمرار این شکاف عرضه و تقاضا سیاست‌گذار را در تنگنای انتخاب قرار می‌دهد.

در شرایط حاضر نه امکان واردات هست نه ارزی برای واردات. در کنارش آسیب‌های جنگ هم وجود دارد. ویس‌کرمی با اشاره به آسیب‌دیدگی پالایشگاه لاوان در روز نخست آتش‌بس گفت:

پالایشگاه لاوان در این حمله دشمن حدود نیمی از ظرفیت تولید بنزین خود را از دست داد، اما با افزایش خوراک‌دهی به دیگر پالایشگاه‌ها، تلاش شد حداکثر تولید در کشور حفظ شود.

علاوه بر ظرفیت تولید، ظرفیت ذخیره سازی نیز در جنگ ۴۰ روزه(انبارنفت) هدف گرفته شد. در شرایط فعلی نیز راه‌ها و جاده‌های کشور زیر حمله هستند که می‌تواند سیستم توزیع را با چالش مواجه کند. حال دولت چه گزینه‌هایی پیشرو دارد؟

• دولت احتمالا در درجه اول سعی می‌کند بدون تغییر قیمت، مصرف را کنترل کند. با کم و اضافه کردن بین سهمیه‌ها؛ مثلا از سهمیه دوم بکاهد.
• در درجه دوم احتمالا به دنبال این خواهد رفت که نرخ ۵ هزار تومانی را تغییر دهد تا از این کانال مصرف را کنترل کند.
• راه بعدی هم این است که ترکیبی از تغییر قیمت و سهمیه را اجرا کند.

هر چه هست، دولت به نظر می‌آید به یک تصمیم جدید بنزینی نزدیک شده است و احتمالا به شیوه قبل در پمپ‌بنزین نمی‌توان بنزین زد. هر چند هنوز روایت رسمی تاکید دارد که قرار نیست بنزین گران شود.

دولت پذیرفته است که فعلاً هیچ‌گونه اصلاح قیمتی در حوزه بنزین انجام نشود تا موضوع هفته آینده با حضور اعضای هیئت رئیسه مجلس، کمیسیون تخصصی و مسئولان ذی‌ربط به‌صورت کارشناسی مورد بررسی و پیگیری قرار گیرد.

- عباس گودرزی، سخنگوی هیئت رئیسه مجلس