شکاف ۲۳ میلیون لیتری بنزین:فاصله تولید پالایشگاهی با بازار بزرگ تر شد

تازه‌ترین آمار شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی نشان می‌دهد مسئله بازار بنزین ایران دیگر فقط بیشتر بودن مصرف از تولید نیست؛ این اتفاق پیش‌تر نیز رخ داده است. نکته مهم‌تر، بزرگ‌شدن فاصله میان تولید مستقیم پالایشگاه‌ها و بنزینی است که هر روز باید وارد شبکه توزیع شود.

براساس اظهارات کرامت ویس‌کرمی، مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، در ۲۴ روز نخست تیرماه روزانه به‌طور میانگین ۱۳۴ میلیون و ۵۰۰ هزار لیتر بنزین در کشور توزیع شده است. در همین دوره، تولید مستقیم ۱۰ پالایشگاه کشور حدود ۱۱۱ میلیون لیتر در روز بوده است.

کنار هم گذاشتن این دو عدد نشان می‌دهد تولید پالایشگاهی روزانه حدود ۲۳ میلیون و ۵۰۰ هزار لیتر کمتر از میزان توزیع بوده است. به بیان دیگر، پالایشگاه‌های کشور در تیرماه تنها حدود ۸۳ درصد بنزین واردشده به شبکه را مستقیماً تولید کرده‌اند.

بخش عمده این فاصله با تولید حدود ۱۵ میلیون لیتر بنزین اختلاطی جبران شده است؛ فرآورده‌ای که به گفته مدیرعامل شرکت ملی پخش، دولت آن را با صرف هزینه از بخش خصوصی خریداری و به سبد عرضه اضافه می‌کند. با احتساب این بخش، مجموع تولید روزانه بنزین به حدود ۱۲۶ تا ۱۲۷ میلیون لیتر می‌رسد.

با این حال، همچنان میان تولید کل و توزیع روزانه حدود ۷.۵ تا ۸.۵ میلیون لیتر فاصله باقی می‌ماند. اختلاف یک‌میلیون‌لیتری در محاسبه نیز ناشی از گرد کردن اعداد اعلام‌شده است. از سخنان مدیرعامل شرکت ملی پخش نمی‌توان با قطعیت مشخص کرد این بخش از فاصله از محل ذخایر، موجودی انبارها یا منابع دیگری تأمین شده است.

در نگاه نخست، مقایسه اعداد ابتدای سال با تیرماه نشان می‌دهد شکاف تولید کل و مصرف اندکی کاهش یافته است. از ابتدای سال تا ۲۴ تیر، متوسط تولید روزانه ۱۲۱ میلیون لیتر و مصرف ۱۲۹ میلیون لیتر بوده؛ یعنی شکافی حدود ۸ میلیون لیتر در روز.

در تیرماه، مجموع تولید به ۱۲۷ میلیون لیتر و توزیع به ۱۳۴.۵ میلیون لیتر رسیده و فاصله به حدود ۷.۵ میلیون لیتر کاهش یافته است. بنابراین نمی‌توان گفت کسری بنزین در تیرماه به‌طور محسوسی بزرگ‌تر شده است.

اما ترکیب تولید تغییر کرده است. تولید مستقیم پالایشگاه‌ها از متوسط ۱۰۹ میلیون لیتر در ابتدای سال به ۱۱۱ میلیون لیتر در تیرماه رسیده؛ افزایشی کمتر از ۲ درصد. در مقابل، تولید اختلاطی از ۱۲ میلیون لیتر به ۱۵ میلیون لیتر افزایش یافته که رشد آن حدود ۲۵ درصد است.

این مقایسه نشان می‌دهد بخش اصلی افزایش عرضه بنزین در تیرماه نه از توسعه ظرفیت پالایشگاهی، بلکه از افزایش استفاده از بنزین اختلاطی به دست آمده است؛ مسیری که به گفته مدیرعامل شرکت ملی پخش، هزینه بیشتری به دولت تحمیل می‌کند.

بخش دیگری از سخنان ویس‌کرمی به نتایج اجرای طرح سه‌نرخی بنزین مربوط بود. براساس آمار ارائه‌شده، پیش از اجرای این طرح روزانه معادل ۱۷۲ میلیون لیتر بنزین در کارت سوخت خودروها شارژ می‌شد. پس از حذف سهمیه برخی خودروها و محدودشدن سهمیه یارانه‌ای به یکی از خودروهای هر مالک، این رقم به ۱۳۵ میلیون لیتر کاهش یافته است.

این کاهش به معنای پایین‌آمدن حدود ۲۱.۵ درصدی بنزین شارژشده در کارت‌هاست، اما نباید آن را با کاهش مشابه مصرف واقعی یکی دانست. آمار تیرماه نشان می‌دهد باوجود محدودشدن سهمیه‌های یارانه‌ای، توزیع واقعی بنزین همچنان در سطح بالای ۱۳۴ میلیون لیتر در روز قرار دارد.

مدیرعامل شرکت ملی پخش رقم مطلوب را حدود ۱۱۵ میلیون لیتر در روز دانسته؛ سطحی که تقریباً با توان تولید مستقیم پالایشگاه‌ها برابر است. با میزان توزیع تیرماه، بازار بنزین هنوز حدود ۱۹.۵ میلیون لیتر با این هدف فاصله دارد.

در کنار افزایش تولید اختلاطی، آمار گاز طبیعی فشرده نیز بخش دیگری از مسئله را روشن می‌کند. ظرفیت روزانه عرضه این سوخت در کشور حدود ۳۵ میلیون مترمکعب اعلام شده، درحالی‌که مصرف واقعی تنها ۱۴ تا ۱۵ میلیون مترمکعب است.

به این ترتیب، حدود ۲۰ میلیون مترمکعب ظرفیت روزانه استفاده‌نشده وجود دارد. البته هر مترمکعب گاز طبیعی فشرده را نمی‌توان بدون در نظر گرفتن ارزش حرارتی و بازده خودرو دقیقاً برابر یک لیتر بنزین دانست، اما این ظرفیت نشان می‌دهد بخشی از فشار واردشده بر شبکه بنزین می‌تواند از مسیر احیای ناوگان دوگانه‌سوز کاهش یابد.

آمارهای جدید در مجموع نشان می‌دهد مشکل بنزین ایران فقط یک کسری ساده میان دو عدد نیست. تولید پالایشگاهی به‌تنهایی پاسخگوی تقاضا نیست، افزایش عرضه بیش از گذشته به بنزین اختلاطی وابسته شده و ظرفیت ایجادشده برای سوخت جایگزین نیز بخش زیادی از توان خود را بلااستفاده گذاشته است.