ادعای گاردین:ناوگان سایهای نفت ایران «بمب ساعتی»است
گاردین در گزارشی نوشته تحلیلگران اطلاعات دریایی هشدار دادهاند نفتکشهای فرسوده ناوگان سایهای ایران که برای دور زدن تحریمها فعالیت میکنند،سن بالایی دارند و از عمر فنی توصیهشده عبور کردهاند.
گاردین این نفتکش های را به دلیل فرسودگی قطعات و خطر نشت نفتی که می تواند داشته باشد یک «بمب ساعتی» توصیف کرده و تصور می کند این خطر حتمی است و تنها مسئله ان زمان است.
گاردین به نقل از تحلیل گران می گوید:، چنین نشت نفتی میتواند حتی از فاجعه سال ۱۹۸۹ اکسون والدز ــ که طی آن ۳۷ هزار تُن نفت خام وارد دریا شد ــ نیز بزرگتر باشد.
شرکت «پل استار گلوبال» ۲۹ کشتی ایرانی را بررسی کرده که پس از توقیف یک نفتکش ونزوئلایی توسط آمریکا در دسامبر، با خاموش کردن سامانههای شناسایی ماهوارهای خود (AIS) از دید خارج شدهاند. به گفته تحلیلگران، نیمی از این کشتیها بیش از عمر ایمن توصیهشده ۲۰ سال فعالیت دارند و به دلیل فعالیت در سایه، احتمال میرود نگهداری نامناسبی داشته باشند و با استانداردهای بینالمللی ایمنی همخوان نباشند.
در سالهای اخیر بیش از ۵۰ حادثه مرتبط با نفتکشهای ناوگان سایهای در جهان گزارش شده است؛ از برخورد کشتیها تا نشت نفت. بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ میلادی 9 لکه نفتی از تایلند تا ایتالیا و مکزیک به کشتیهای «ناوگان تاریک» روسیه نسبت داده شده است. گاردین می نویسد اما تاکنون، ناوگان سایهای ایران کمتر مورد توجه و بررسی قرار گرفته است.
تحلیل جدید، ۷ مورد از این ۲۹ کشتی را در دسته «ریسک بسیار بالا» قرار داده است، چرا که بیش از ۲۵ سال عمر دارند و سه کشتی نیز بیش از ۳۰ سال سن دارند. پنج کشتی علاوه بر فرسودگی، در کلاس «نفتکشهای غولپیکر» (VLCC) قرار میگیرند که توان حمل حدود ۳۰۰ هزار تُن نفت را دارند.
به گفته تحلیلگران، نفتکشهای ناوگان سایهای معمولاً بدون بیمه فعالیت میکنند؛ بنابراین در صورت وقوع نشت نفت، هزینه پاکسازی بر عهده کشوری خواهد بود که فاجعه در آن رخ میدهد. برآوردها نشان میدهد این هزینه میتواند بین ۸۶۰ میلیون تا ۱.۶ میلیارد دلار باشد.
برآورد میشود ناوگان تاریک نفتکشها در جهان شامل صدها کشتی باشد و برخی ارزیابیها سهم آنها را حدود ۱۷ درصد از کل ناوگان جهانی نفتکشها میدانند. روسیه بزرگترین ناوگان سایهای را در اختیار دارد و در دسامبر ۲۰۲۴، دو نفتکش فرسوده روسی پس از غرق شدن یکی و به گل نشستن دیگری در دریای سیاه، موجب نشت گسترده نفت شدند.
سلیم خان، رئیس بخش داده و تحلیل در «پل استار گلوبال»، گفت ناوگان سایهای ایران شامل برخی از قدیمیترین نفتکشهایی است که در میان این ناوگانها دیده شده و برخی بسیار فراتر از عمر ایمن فعالیت هستند.
او افزود: «این مثل یک بمب ساعتی است. فقط مسئله زمان است که یکی از این کشتیها به گل بنشیند و متلاشی شود یا انفجاری رخ دهد که به نشت گسترده نفت منجر شود. آنها نفت حمل میکنند، اغلب تحت فشار، و حجم عظیمی از تجهیزات روی کشتی وجود دارد که باید بینقص کار کند تا حادثهای مانند آتشسوزی یا انفجار رخ ندهد.»
خان تأکید کرد: «ابعاد بالقوه این فاجعه بسیار بزرگ است؛ ممکن است چند برابر اکسون والدز باشد. اما این تجارت برای همه طرفهای درگیر بسیار سودآور است و بنابراین آنها ذینفع ادامه آن هستند.»
مارک اسپالدینگ، رئیس «بنیاد اقیانوس»، نیز گفت: «ناوگان سایهای ایران یک تهدید جدی و رو به رشد برای محیطزیست است. پرسش این نیست که آیا حادثهای بزرگ رخ خواهد داد یا نه، بلکه این است که چه زمانی و کدام جوامع ساحلی و اکوسیستمهای دریایی هزینه سیستمی را خواهند پرداخت که برای فرار از پاسخگویی طراحی شده است.»
کشتیهای ناوگان سایهای برای حمل کالاهای مشمول تحریم از روشهایی مانند استفاده از پرچمهای جعلی، مالکیتهای صوری و خاموش یا دستکاری کردن سامانه رهگیری ماهوارهای AIS استفاده میکنند. ارزش تجارت نفت تحت تحریم سالانه به میلیاردها دلار میرسد. امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، در اکتبر اعلام کرد تجارت ناوگان سایهای روسیه سالانه حدود ۳۰ میلیارد یورو ارزش دارد و ۳۰ تا ۴۰ درصد هزینه جنگ اوکراین را تأمین میکند.
ایالات متحده در ماههای اخیر فعالترین کشور در مقابله با نفتکشهای ناوگان سایهای بوده و کشتیهای مرتبط با روسیه و ونزوئلا را توقیف کرده است. فرانسه، آلمان، استونی و برخی دیگر نیز کشتیهای ناوگان تاریک را بهطور فیزیکی متوقف کردهاند. بریتانیا با وجود آنکه کانال مانش یکی از گلوگاههای مهم کشتیرانی است، تاکنون اقدام فیزیکی انجام نداده است.
با این حال، بریتانیا هفته گذشته تهدید کرد یک نفتکش مرتبط با روسیه را توقیف خواهد کرد. آمریکا نیز در ژانویه نفتکش «مارینرا» را که با روسیه مرتبط بود از کارائیب تا اقیانوس اطلس شمالی تعقیب کرد و با کمک بریتانیا آن را میان اسکاتلند و ایسلند توقیف کرد.
گزارش «پل استار گلوبال» در جمعبندی خود میگوید: «ترکیب سن بالای کشتیها، نبود بیمه غربی و کاهش استانداردهای نگهداری تحت تحریمها، خطر بروز خسارت زیستمحیطی فاجعهبار را افزایش داده است.»
به گفته این گزارش، یک حادثه واحد در یکی از نفتکشهای بزرگ میتواند به شکلگیری لکههای سمی نفت در هزاران مایل مربع، مرگ گسترده آبزیان، آلودگی ۵۰۰ تا هزار مایل یا بیشتر از خطوط ساحلی و تأثیر شدید بر سلامت انسان و معیشتها منجر شود.
این گزارش پیشنهاد کرده است سامانههای پایش ماهوارهای تقویت شود، بازرسیهای بندری سختگیرانهتر گردد و ورود کشتیهایی که ایمنی خود را اثبات نمیکنند، ممنوع شود. همچنین اعمال تحریم علیه مالکان ذینفع کشتیهای پرریسک توصیه شده است. با این حال، خان میگوید: «هیچ تلاش هماهنگ بینالمللی مشخصی وجود ندارد.»
سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) مسئول تدوین چارچوبهای مقرراتی است که توسط کشورهای عضو اجرا میشود. سخنگوی این سازمان اعلام کرد: «کشتیهایی که با مقررات ایمنی و زیستمحیطی IMO مطابقت ندارند یا بدون شفافیت فعالیت میکنند، جان دریانوردان، محیط دریایی و تجارت جهانی را به خطر میاندازند.»
کمیته حقوقی IMO در حال بازبینی مقررات و توافقهای موجود دریایی است تا ببیند چگونه میتوان از آنها برای مقابله مؤثرتر با فعالیتهای غیرقانونی استفاده کرد و در حال تدوین راهنماییهای روشنتری برای ثبت کشتیها با تمرکز بر بررسیهای دقیقتر پیشینه، شفافیت بیشتر و همکاری قویتر میان کشورها برای جلوگیری از ثبتهای جعلی و پرچمهای صوری است.
سخنگوی دولت بریتانیا نیز گفت: «بریتانیا متعهد به مختل کردن و بازدارندگی ناوگان سایهای است. ما همچنان اقدامات قاطع از جمله درخواست مدارک بیمه و اعمال تحریم علیه کشتیهای مظنون هنگام عبور از کانال مانش را انجام میدهیم. از اکتبر ۲۰۲۴ تاکنون، حدود ۶۰۰ کشتی مظنون به ناوگان سایهای را از طریق این سازوکار به چالش کشیدهایم.»