آزمون یک‌ماهه بنزین ۵ هزارتومانی؛ تقاضای سایه بازگشت؟

بیش از یک ماه از سه نرخی شدن بنزین می‌گذرد. دولت ۲۲ آذر ماه بالاخره پس از ۶ سال قیمت بنزین را برای کارت سوخت جایگاه‌ها و همچنین ماشین‌های وارداتی و پلاک جدید به ۵ هزارتومان افزایش داد.

برخی مقام های اجرایی در مصاحبه ها و مواضعی که داشتند تاکید می کردند:دولت ناچار به اجرای این طرح است. زیرا مصرف بنزین از تولید آن بیشتر شده و اگر این روند ادامه یابد،‌دولت مجبور به واردات بنزین است.سیاستی که با توجه به محدودیت منابع ارزی ریسک نوسان قیمت دلار در بازار را افزایش می داد.

مسئولان دولتی در حالی از نیاز به واردات بیشتر صحبت می کردند که با تکمیل برخی پالایشگاهها از جمله ستاره خلیج فارس توان روزانه تولید بنزین در ایران به حدود ۱۲۰ میلیون لیتر رسیده بود. اما ظاهرا سرعت مصرف از تولید بیشتر بود، تا قبل از سیاست تغییر قیمت بنزین گزارش ها نشان می داد مصرف بنزین بیش از ۱۳۰ میلیون لیتر است. یعنی حداقل ۱۰ میلیون لیتر ناترازی در بنزین وجود داشت.

مسئولان دولتی امیدوار بودند با سه نرخی کردن بنزین و افزایش قیمت کارت سوخت جایگاه روند رشد مصرف بنزین کاهش یابد.حالا که این سیاست اجرایی شده آیا توانسته کاهش معناداری در مصرف بنزین ایجاد کند؟آمارها روایت می کنند.

یک هفته پس از اجرای سیاست سه نرخی کردن قیمت بنزین و افزایش قیمت کارت جایگاه، وزیر نفت اعلام کرد که مصرف روزانه بنزین در کشور حدود ۹ میلیون لیتر کم شده و از ۱۲۹ میلیون لیتر به ۱۲۰ میلیون لیتر رسیده است. یعنی ۷ درصد کاهش مصرف.

طبق این خبر، استفاده از کارت سوخت جایگاه‌ها هم که گفته میشد علت اصلی مصرف بی‌رویه بنزین ابزاری برای قاچاق سوخت ارزان در مناطق مرزی است کاهش داشت.

طبق آمار رسمی با افزایش قیمت کارت سوخت جایگاه از ۳ هزار تومان به ۵ هزار تومان،مصرف آن ۲۴ میلیون لیتر کاهش یافت و در مقابل مصرف کارت‌های شخصی ۱۵ میلیون لیتر بیشتر شد.

با این حساب میتوان نتیجه گرفت در یک هفته اول پس از افزایش قیمت بنزین، این سیاست موثر بوده و توانست شکاف تولید و مصرف را به نزدیک صفر برساند و همچنین مسیر مصرف از کارت‌ جایگاه‌ها به کارت شخصی منتقل شود که می‌تواند به معنای کاهش قابل توجه سوء استفاده از آن برای قاچاق سوخت در نواحی مرزی باشد.

اما آیا این کاهش مصرف ادامه‌دار بود یا فقط یک شوک موقت بود؟بار دیگر آمارها را مرور کنید، 22 آذر طرح اجرا شد، 30 آذر وزیر نفت اعلام کرد پس از اجرای طرح مصرف به 120 میلیون لیتر کاهش یافته است.

حال طبق عددی که معاون وزیر نفت اعلام کرده میانگین مصرف بنزین در دی ماه به حدود ۱۲۴ میلیون لیتر رسید. یعنی نسبت به هفته پایانی آذر (هفته اول افزایش قیمت بنزین) ۴ میلیون لیتر افزایش یافت. این یعنی بخشی از اثر سیاست افزایش قیمت به سرعت از بین رفته و احتمالا مصرف کارت سوخت جایگاه‌ها دوباره در حال افزایش است.  

اگر این روند، صرفاً متأثر از تعطیلات یا رویدادهای مقطعی ماه دی نباشد، آنگاه باید به دنبال توضیحی ساختاری در خود سازوکار بازار بود.

محمدحسین رحمتی، اقتصاددان و عضو هیأت علمی دانشگاه شریف، در پژوهش خود نشان داده است که قاچاق بنزین یک فعالیت اقتصادی عقلایی و تابع مستقیم «شکاف قیمتی» است. این شکاف از دو متغیر به وجود می‌آید: قیمت ریالی بنزین در پمپ‌بنزین‌های ایران و نرخ ارز. زمانی که نرخ ارز افزایش می‌یابد، قیمت بنزین در کشورهای همسایه به ریال، سر به فلک می‌گذارد و فاصله شدیدی با قیمت داخلی ایجاد می‌کند. این شکاف، سود سرشاری برای قاچاق ایجاد می‌کند که انگیزه‌ای قوی‌تر از هر مانع فیزیکی یا انتظامی است.

در ماه دی نوان قیمت دلار بیش از ماه آذر شد و دلار دست کم نزدیک به 30 درصد نوسان قیمت را تجربه کرد. با این حساب می توان گفت افزایش نرخ ارز، بخش بزرگی از تأثیر افزایش قیمت داخلی بنزین را خنثی کرده و سود حاصل از آربیتراژ (خرید ارزان و فروش گران) را بار دیگر جذاب ساخته است.

اگر این روند قطعی و مستمر باشد، داده‌های مصرف بالا، تنها بازتاب افزایش تقاضای واقعی داخلی نیستند. بلکه می‌توانند نشانه‌ای از خیز دوباره «تقاضای سایه»، یعنی همان تقاضای ناشی از قاچاق، در پاسخ به سیگنال‌های قیمتی بازار ارز باشند.

برای مثال قیمت بنزین در پاکستان حدود یک دلار به ازای هر لیتر است. در حالی که در ایران پیش از اجرای طرح افزایش قیمت، کمتر از سه صدم دلار به ازای هر لیتر بود. با اجرای این سیاست، این فاصله مقداری کمتر شد، اما جهش ارزی در هفته‌های اخیر و رسیدن نرخ دلار به ۱۴۰ هزار تومان در عرض چند هفته باعث شد قیمت دلاری بنزین باز هم فاصله معناداری با خارج از کشور پیدا کند.

بنابراین در این شرایط و وقتی اقتصاد در وضعیت تورمی است و سیاست قیمت‌های دستوری برای سال‌ها در دستور کار دولت بوده و باعث فاصله زیاد قیمت‌ها با خارج از کشور شده،‌ افزایش قیمت اگرچه در کوتاه مدت مصرف را تا حدی کاهش می‌دهد،‌ در میان مدت و بلندمدت اثر خود را از دست می‌‌دهد و مصرف به حالت عادی باز می‌گردد.