بحران تنگه هرمز قیمت نفت را بالا برده، اما همزمان جهان را بهسوی حذف روزانه بیش از ۱۱ میلیون بشکه مصرف نفت سوق میدهد.
بستن تنگه هرمز در ماههای نخست جنگ ایران، قیمت نفت را افزایش داد و درآمد صادرکنندگان انرژی را بالا برد. بااینحال، ارزیابی تازهی آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد پیامد بلندمدت بحران ممکن است برخلاف منافع تولیدکنندگان نفت رقم بخورد. کشورهای واردکننده اکنون کاهش وابستگی به نفت و گاز خاورمیانه را نهفقط یک هدف زیستمحیطی، بلکه ضرورتی برای امنیت اقتصادی خود میدانند.
بهگزارش نیویورکتایمز، آژانس بینالمللی انرژی در گزارش ۵۶۳ صفحهای «چشمانداز جهانی انرژی» پیامدهای جنگ ایران را بررسی کرده است. یافتههای گزارش از افزایش انگیزهی دولتهای مصرفکننده برای توسعهی خودروهای برقی، انرژی هستهای، منابع تجدیدپذیر و تجهیزات ذخیرهسازی برق حکایت دارد.
فاتح بیرول، رئیس آژانس بینالمللی انرژی، میگوید جنگ اعتبار تنگهی هرمز را بهعنوان مسیری مطمئن برای انتقال انرژی از میان برده است. بهگفتهی او، «هیچ مسیر قابلتصوری نمیبینم که جهان انرژی بتواند به وضعیت پیش از جنگ بازگردد.» چنین ارزیابیای نشان میدهد مسئله فقط به افزایش مقطعی قیمت نفت محدود نمیشود و ساختار عرضه و تقاضای جهانی نیز در معرض تغییر قرار گرفته است.
بازار ۱۱ میلیون بشکهای در معرض خطر
پیش از جنگ، تلاش برای کاهش مصرف سوختهای فسیلی عمدتا با نگرانیهای اقلیمی و زیستمحیطی پیوند داشت. بحران مسیرهای انتقال انرژی، امنیت عرضه را نیز به محرکی قدرتمند برای گذار انرژی تبدیل کرده و محاسبات اقتصادی کشورهای واردکننده را تغییر داده است.
آژانس بینالمللی انرژی برآورد میکند در صورت تداوم ناامنی مسیرهای انتقال در خاورمیانه و تصویب سیاستهای تازه از سوی کشورهای مصرفکننده، تقاضای جهانی نفت ممکن است روزانه ۴.۴ میلیون بشکه کاهش پیدا کند. چنین افتی بهتنهایی معادل بیش از ۴ درصد مصرف کنونی نفت جهان خواهد بود.
ظرفیت جایگزینی در افق بلندمدت بسیار بیشتر ارزیابی میشود. گسترش پرشتاب خودروهای برقی میتواند تا سال ۲۰۳۵ جای مصرف روزانه بیش از ۱۱ میلیون بشکه نفت را بگیرد. رقم یادشده نزدیک به ۱۱ درصد مصرف کنونی نفت جهان را شامل میشود و بازاری بزرگتر از تولید روزانهی بسیاری از صادرکنندگان عمده را در معرض حذف قرار میدهد.
کاهش تقاضا اجتنابناپذیر نیست. در سناریوی دیگری که امنیت کشتیرانی در تنگهی هرمز تا پایان سال ۲۰۲۷ احیا میشود و دولتها سیاست انرژی تازهای به اجرا نمیگذارند، مصرف نفت و گاز تا سال ۲۰۵۰ همچنان مسیر صعودی خواهد داشت. بنابراین طول بحران و واکنش سیاستگذاران، جهت نهایی بازار را تعیین میکند.
سود کوتاهمدت و تهدید بلندمدت
افزایش قیمت انرژی در کوتاهمدت منابع مالی بیشتری در اختیار صادرکنندگان نفت و گاز قرار داده است. آژانس پیشبینی میکند درآمد فروش نفت و گاز کشورهای صادرکننده در سال ۲۰۲۶ حدود ۷۰۰ میلیارد دلار بیشتر از میانگین دهساله باشد.
سوی دیگر بازار تصویر متفاوتی دارد. هزینهی بالاتر واردات و خطر اختلال دوباره در عرضه، سرمایهگذاری در منابع جایگزین را توجیهپذیرتر کرده است. بهبیان دیگر، سود امروز صادرکنندگان میتواند منابع و انگیزهی لازم برای کاهش وابستگی فردای مشتریان را فراهم کند.
برآوردهای کلیدی آژانس بینالمللی انرژی در جدول زیر آمدهاند.
شاخص | برآورد آژانس بینالمللی انرژی |
|---|---|
مصرف کنونی نفت جهان | ۱۰۲.۳ میلیون بشکه در روز |
کاهش احتمالی تقاضای نفت در سناریوی تداوم بحران | ۴.۴ میلیون بشکه در روز |
ظرفیت جایگزینی نفت با خودروهای برقی تا ۲۰۳۵ | بیش از ۱۱ میلیون بشکه در روز |
درآمد اضافی صادرکنندگان نفت و گاز در سال ۲۰۲۶ | ۷۰۰ میلیارد دلار |
ظرفیت جدید برق هستهای در دست ساخت | ۹۰ گیگاوات |
تقویت رقبای نفت
انرژی هستهای یکی از گزینههایی محسوب میشود که پس از بحران جایگاه پررنگتری یافته است. حدود ۹۰ گیگاوات ظرفیت تازهی تولید برق هستهای در سراسر جهان در دست ساخت قرار دارد که بالاترین سطح در بیش از ۳۵ سال گذشته بهشمار میرود.
بیش از ۵۰ کشور نیز برنامههایی برای توسعهی انرژی هستهای تدوین کردهاند. همزمان، افت هزینهی پنلهای خورشیدی و تجهیزات ذخیرهسازی برق، استفاده از منابع تجدیدپذیر را از نظر اقتصادی رقابتیتر کرده و امکان کاهش مصرف سوختهای فسیلی در تولید برق و حملونقل را افزایش داده است.
چین در مرکز چنین تغییری قرار دارد. کشوری که بیش از نیمی از تقاضای جهانی زغالسنگ را به خود اختصاص میدهد، با سرعت در حال گسترش ظرفیتهای بادی، خورشیدی و هستهای است. مقیاس بازار و صنعت چین میتواند هزینهی فناوریهای جایگزین را برای سایر کشورها نیز پایین بیاورد.
آیندهی اهرم نفتی ایران
پیام گزارش برای ایران و دیگر تولیدکنندگان نفت خلیج فارس از نوسان قیمتها فراتر میرود. بخشی از اهمیت راهبردی تنگهی هرمز از وابستگی اقتصادهای صنعتی به نفت و گاز عبوری از آبراه ناشی میشود. کاهش وابستگی مصرفکنندگان، دامنهی اثرگذاری اختلال در هرمز بر اقتصاد جهانی را محدود خواهد کرد.
خودروهای برقی، انرژی هستهای، برق تجدیدپذیر و ذخیرهسازی انرژی هرکدام بخشی از تقاضای سوخت فسیلی را هدف میگیرند. توسعهی همزمان چنین گزینههایی ممکن است بهتدریج سهم نفت در حملونقل و سهم گاز در تولید برق را کاهش دهد. در نتیجه، اهرمی که بر محدودیت جغرافیایی مسیر عرضه تکیه دارد، ضعیفتر میشود.
آژانس بینالمللی انرژی یادآوری میکند تمام شوکهای نفتی از دههی ۱۹۷۰ تاکنون اثرهای ماندگاری بر بازار انرژی برجای گذاشتهاند. جنگ ایران نیز میتواند به همان الگو بپیوندد. هرچه بحران طولانیتر شود، سرمایهگذاری در مسیرهای جایگزین افزایش مییابد و احتمال بازگشت کامل بازار انرژی به وضعیت پیش از جنگ کمتر خواهد شد.