با معامله سهمیه سوخت تا ۱۰۰ هزار تومان در بازار آزاد، پیشنهادی برای تشکیل بازار رسمی خریدوفروش بنزین به شرکت ملی پالایش و پخش ارائه شده است.
قرار بود با اجرای طرح جدید بنزین، مصرف سوخت مدیریت شود و جلوی عرضه خارج از شبکه گرفته شود. اما در بعضی مناطق، اتفاق دیگری هم در حال شکلگیری است: سهمیه بنزین دارد به یک کالای قابل خریدوفروش تبدیل میشود؛ کالایی که قیمتش را میزان تقاضا تعیین میکند.
ماجرا از جایی شروع میشود که بعضی رانندگان به سهمیه بنزین خود نیازی ندارند. آنها کارت سوختشان را در اختیار جایگاهدار میگذارند تا سهمیه را بفروشد. در شهرهای کوچک، بهخصوص جاهایی که مردم و جایگاهداران یکدیگر را میشناسند، سهمیهای که با نرخ ۱۰ هزار تومان عرضه میشود، گاهی با قیمتی کمتر از ۲۰ هزار تومان معامله میشود. فروشنده هم از این معامله سود به دست میآورد.
اما این قیمت در همهجا یکسان نیست. اگر رابطه و آشنایی در کار نباشد، فروشنده حاضر نیست زیر ۲۰ هزار تومان بنزین بدهد. مثلا در اطراف بعضی جایگاههای کرمان، بنزین با نرخ ۳۰ تا ۴۰ هزار تومان به فروش میرسد. در جادهها هم داستان متفاوت است؛ جایی که تقاضا بیشتر و دسترسی محدودتر است، قیمت بنزین گاهی تا ۱۰۰ هزار تومان بالا میرود.
به این ترتیب، قیمت بنزین دیگر فقط به نرخ تعیینشده از سوی دولت وابسته نیست. محل عرضه، میزان تقاضا و دسترسی به سوخت هم در تعیین قیمت نقش پیدا کردهاند. درست شبیه جادههای کشورهایی که بنزین را با نرخ آزاد عرضه میکنند و قیمت آن در نقاط مختلف میتواند متفاوت باشد.
دولت میخواهد بازار بنزین را به رسمیت بشناسد؟
در چنین شرایطی، یک پیشنهاد تازه هم مطرح شده است. بر اساس شنیدههای زومان، معاونت سازمان بهینه سازی و مدیریت راهبردی انرژی به شرکت ملی پالایش و پخش پیشنهاد داده سهمیههای بنزین را قابل مبادله کند و در کنار سازوکار فعلی، بازاری برای خریدوفروش آن شکل بگیرد.
منطق این پیشنهاد این است که وقتی سهمیهها همین حالا هم بیرون از سازوکار رسمی معامله میشوند، چرا این معاملات به شکل شفاف و سازمانیافته انجام نشوند؟ بهجای آنکه بنزین در بازار غیررسمی و با قیمتهای پراکنده فروخته شود، میتوان سازوکاری ایجاد کرد که فروشنده و خریدار در یک بازار مشخص به هم برسند. در این صورت، افرادی که سهمیهشان را مصرف نمیکنند میتوانند آن را بفروشند و کسانی که به بنزین بیشتری نیاز دارند، با پرداخت قیمت آزاد سوخت بگیرند.
البته این پیشنهاد هنوز به معنای تصویب یا اجرای بازار رسمی بنزین نیست و جزئیات سازوکار آن نیز مشخص نشده است.
طرح جدید چه تغییری ایجاد کرده است؟
در طرحی که حالا در ۱۱ استان اجرا شده، کارتهای اضطراری جایگاهها جمعآوری و سهمیه سوم با نرخ ۱۰ هزار تومان روی کارتهای شخصی رانندگان شارژ شده است. به گفته مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، پیش از اجرای طرح در بعضی جایگاهها صفهای طولانی شکل میگرفت و استفاده گسترده از کارتهای جایگاه، امکان رصد دقیق مصرف و جلوگیری از عرضه خارج از شبکه را دشوار میکرد.
جزئیات تغییر کارت جایگاه سوخت در ۱۱ استان؛ سهمیه جدید برای رانندگان تاکسی اینترنتی
انتقال بخشی از بنزین کارت جایگاه به کارت شخصی، صفها را در ۱۱ استان کاهش داده و الگوی مصرف را تغییر داده است.در ۲۴ روز نخست آبان، مصرف بنزین در استانهای مشمول در مجموع ۳ درصد کاهش یافته است. همچنین مصرف سیانجی هم افزایش پیدا کرده است.
اما در کنار این تغییرات، یک واقعیت تازه در بازار سوخت دیده میشود: وقتی سهمیهای با قیمت دولتی در اختیار افراد قرار میگیرد و عدهای حاضرند برای بنزین بیشتر پول بالاتری بپردازند، زمینه شکلگیری بازار خریدوفروش سهمیه فراهم میشود.
مسئله اصلی حالا این است: آیا دولت میخواهد این بازار غیررسمی را جمع کند یا آن را به رسمیت بشناسد؟ پیشنهاد مطرحشده برای ایجاد بازار بنزین، میتواند نشانه حرکت به سمت گزینه دوم باشد؛ مدلی که در آن سهمیه فقط وسیله سوختگیری نیست، بلکه خودش ارزش اقتصادی پیدا میکند و قابلیت معامله خواهد داشت.