آینده نه یک فایل اکسلِ ازپیش‌محاسبه‌شده است و نه آشوب مطلق؛ نایت و هایزنبرگ نشان دادند چرا تصمیم‌های مهم زندگی درست در دل مِه گرفته می‌شوند.
چند ثانیه بالا و پایین کردن اینستاگرام یا لینکدین کافی است تا چشمتان به ده‌ها ویدیو و پست با ادعاهای مطمئن بیفتد؛ از پکیج‌های «فرمول قطعی موفقیت مالی» و ربات‌های تضمینی سیگنال گرفته تا نقشه‌های ۵ مرحله‌ای برای ثروتمند شدن تا قبل از سی‌سالگی.
دانشگاه هم خیلی وقت‌ها دست‌کمی از این فضا ندارد؛ چهار سال مدل‌ها و فرمول‌های تر و تمیزی یادتان می‌دهند که انگار اگر ورودی الف را به متغیر ب اضافه کنید، خروجی تضمینی در مشتتان است. اما این روزهای ایران مثال کاملتری است، کافی است چند ماهی وارد بازار واقعی کار شوید، یک شوک شبانه دلار را تجربه کنید یا تغییری ناگهانی در قوانین ببینید، تا متوجه شوید این خط‌کشی‌ها در کجای کار می‌لنگند. این به معنای بی‌فایده بودن ریاضیات یا تحلیل داده نیست؛ خیلی از شرکت‌های بزرگ با همین آمارها کسب و کارشان را می‌گردانند. اما زندگی واقعی همیشه یک تکه نادیده‌گرفته‌شده دارد که در هیچ فرمولی جا نمی‌شود. حدود صد سال پیش، دو متفکر در دو دنیای ظاهراً جدا—یکی در آزمایشگاه‌های فیزیک اتمی و دیگری در کلاس‌های اقتصاد—دقیقاً روی همین نقطه کور دست گذاشتند: ورنر هایزنبرگ و فرانک نایت.
هایزنبرگ در فیزیک و نایت در اقتصاد، هر دو در دهه ۱۹۲۰ میلادی به یک نتیجه رسیدند: «ندانستنِ همه چیز، ضعف ما نیست؛ بلکه ویژگی خودِ واقعیتی است که در آن زندگی می‌کنیم». تا قبل از هایزنبرگ، جریان مسلط فیزیک باور داشت اگر روزی بتوانیم موقعیت و سرعت تمام ذرات جهان را به دست آوریم، کل آینده تا ابد مثل ساعت محاسبه‌شدنی است. اما هایزنبرگ در سال ۱۹۲۷ با «اصل عدم قطعیت» نشان داد که در مقیاس کوانتومی، رصد کردن یک ذره، مسیر همان ذره را تغییر می‌دهد؛ یعنی ابزار اندازه‌گیری، خودش واقعیت را دستکاری می‌کند. شش سال پیش از او، فرانک نایت در سال ۱۹۲۱ با کتاب کلاسیک «ریسک، عدم قطعیت و سود»، نگاه مشابهی را وارد اقتصاد کرد. نایت می‌گفت انسان‌ها مهره‌های چوبی شطرنج نیستند که طبق فرضیات اقتصاددان‌ها همیشه رفتاری صددرصد منطقی و قابل محاسبه داشته باشند؛ انسان تصمیم می‌گیرد، حدس می‌زند، می‌ترسد و دست به عمل می‌زند.
تاس ریختن یا قدم زدن در مه؛ تفاوت ریسک با ابهام واقعی
برای اینکه بفهمیم حرف نایت چطور به زندگی امروز ما گره می‌خورد، باید تمایز هوشمندانه‌ای را بشناسیم که او بین دو مفهوم گذاشت: «ریسک» در برابر «عدم قطعیت راستین». ریسک یعنی حادثه‌ای که دقیقاً نمی‌دانیم کِی رخ می‌دهد، اما احتمالش را با حساب‌وکتاب قبلی بلدیم. مثلا اگر در یک کارخانه بطری نوشابه پر می‌کنید، داده‌های سال گذشته نشان می‌دهد از هر ده هزار بطری، مثلاً سی تا می‌شکند. این را می‌گویند یک ریسک مشخص ؛ برایش هزینه کنار می‌گذارید یا با خرید بیمه، خیالتان را راحت می‌کنید. بخش بزرگی از بازارهای مالی و تحلیل‌های امروزی هم روی همین محاسبات آماری می‌چرخند و بدون آن‌ها اصطلاحا سنگ روی سنگ بند نمی‌شود.
اما نایت گفت پشت این ریسک‌های شسته‌رفته، دنیای دیگری وجود دارد به نام «عدم قطعیت». عدم قطعیت جایی است که پدیده پیش‌رو آن‌قدر نو، بی‌سابقه و چندبعدی است که هیچ دیتا یا جدول تاریخی برای پیش‌بینی‌اش وجود ندارد. ورود ناگهانی ابزاری مثل هوش مصنوعی، جابه‌جا شدن ناگهانی ذائقه یک نسل، یا تحولات پیچیده سیاسی، مسائلی نیستند که با نگاه به گذشته بشود فرمولشان کرد. اینجا همان جایی است که پیش‌بینی‌ها کم می‌آورند. از نگاه این دسته، آینده یک فیلم از پیش ضبط‌شده نیست که بخواهیم ادامه‌اش را لو بدهیم؛ بلکه لحظه به لحظه با کارهای تک‌تک انسان‌ها دارد مسیرش ساخته می‌شود. از نگاه نایت، سود واقعی و درخشان یک کارآفرین، نه از کارهای روتین و محاسبه‌پذیر، بلکه دقیقاً از دل جسارت ورود به همین فضای مه‌آلود به دست می‌آید.
وقتی ناظر، خودش بازار را به هم می‌ریزد
پیوند نگاه نایت و هایزنبرگ درست از همین‌جا عمیق‌تر می‌شود. در فیزیک به آن «اثر مشاهده‌گر» می‌گویند؛ وقتی می‌خواهید جای یک الکترون را دقیق ببینید، باید نوری به آن بتابانید و همین نور به ذره ضربه می‌زند و تکانه‌اش را عوض می‌کند. در اقتصاد و زندگی روزمره، این اتفاق هر ثانیه جلوی چشممان می‌افتد. بازار، آزمایشگاه خنثی نیست که ما از پشت شیشه نگاهش کنیم؛ ما خودمان وسط آزمایشگاهی هستیم که نگاهمان تغییرش می‌دهد. وقتی یک تحلیل‌گر پرطرفدار می‌نویسد «طلا هفته بعد گران می‌شود»، هزاران نفر صف می‌کشند و این پیش‌بینی، با رفتار خود مردم تبدیل به واقعیت می‌شود. در رفتارهای اجتماعی، هیچ ناظر بی‌طرفی نداریم؛ هر تحلیل، هر ترس و هر اشتیاقی، خودش مسیر آینده را خم می‌کند.
نایت در یکی از جذاب‌ترین مقالاتش به نام «اخلاق رقابت» (۱۹۲۳)، پا را فراتر گذاشت و زاویه‌ای را نشان داد که امروز در بازاریابی مدرن بیشتر به چشم می‌آید. او توضیح داد که سیستم بازار صرفاً منتظر برآوردن نیازهای طبیعی ما نمی‌ماند، بلکه خودش به کمک تبلیغات، مقایسه‌های اجتماعی و فرهنگ رقابت، نیازهای تازه‌ای درون ما می‌کارد. از نگاه او، کسب‌وکارها گاهی شبیه یک رقابت ورزشی پرحرارت رفتار می‌کنند؛ جایی که محرک مدیران و افراد همیشه صرفاً تامین نان شب نیست، بلکه هیجان بردن، منزلت اجتماعی و تمایل به اثبات برتری است. در چنین میدانی، شانس، زمان‌بندی و دسترسی به فرصت‌ها نقشی پررنگ بازی می‌کنند و به همین دلیل، موفقیت‌ها را نمی‌توان صرفاً با محاسبات خطی و زحمت ساده توضیح داد.
نقد منتقدان؛ چرا همه با نایت و هایزنبرگ موافق نبودند؟
این نگاه به عدم قطعیت، مخالفان قدرتمندی هم در تاریخ علم داشته است و شنیدن حرف‌های آنان هم به همان اندازه آموزنده است. در فیزیک، آلبرت اینشتین با جمله مشهور «خدا با جهان تاس‌بازی نمی‌کند»، تا سال‌ها در برابر عدم قطعیت بنیادی کوانتوم ایستادگی کرد و باور داشت این اصل فقط نشان‌دهنده ناکامل بودن ابزارهای فعلی ماست. در اقتصاد هم، نسل‌های بعدی اقتصاددانان—حتی چهره‌هایی مثل میلتون فریدمن که خودش شاگرد نایت در دانشگاه شیکاگو بود—سعی کردند به سمت مدل‌سازی ریاضی و داده‌های سنجش‌پذیر حرکت کنند. حرف منتقدان این بود: اگر همه چیز را به عدم قطعیت ناشناخته نایت ربط دهیم، چطور می‌توان برای یک کشور سیاست‌گذاری اقتصادی کرد، تورم را کنترل کرد یا بودجه سالانه بست؟
پاسخ نایت به این دغدغه‌ها، بستن دانشگاه‌ها یا دور انداختن علم آمار نبود. اتفاقاً او خودش با خلق نمودار معروف «چرخ ثروت»، الفبای گردش کالا و پول در اقتصاد را پایه‌گذاری کرد؛ همان مدلی که ساموئلسون در کتاب‌های درسی‌اش آورد و میلیون‌ها دانشجو با آن درس خواندند. به عقیده برخی حرف نایت خیلی متواضعانه‌تر بود: ابزارهای تحلیلی تا جایی که با ریسک‌های تکرارپذیر طرف هستیم عالی کار می‌کنند، اما نباید دچار این توهم شویم که تمام ابعاد انسان و تاریخ را می‌توانیم در فرمول حبس کنیم. او دموکراسی را هم بر همین اساس «حکومت از طریق گفت‌وگو» تعریف کرد؛ جامعه‌ای که به جای باور به نسخه‌های قطعی از بالا به پایین، فضا را برای آزمون، خطاپذیری و تبادل نظر باز می‌گذارد.
پیام آرام‌بخش نایت و هایزنبرگ برای ما که در روزگاری شتاب‌زده زندگی می‌کنیم، یک یادآوری صمیمانه است: اگر گاهی برنامه‌ریزی‌هایتان به سنگ می‌خورد، همیشه به این معنا نیست که مسیر را اشتباه رفته‌اید یا کم‌کاری کرده‌اید؛ بلکه نشان‌دهنده این است که زندگی بزرگ‌تر و سیال‌تر از هر الگوریتمی است. شاید هوشمندی واقعی در این نیست که به دنبال پیش‌بینی‌های صددرصدی بگردیم، بلکه در این است که ابزارهای تحلیلی را جدی بگیریم، اما جایی هم برای غافلگیری‌های جهان باز بگذاریم و یاد بگیریم چطور با ذهنی منعطف در میان مِه‌ها قدم برداریم.
