تولید در بهار امسال ۱۲ درصد کوچک شد؛ ساختمان نزدیک به نصف افت کرد و نفت هم یکی از بدترین فصل‌هایش را پشت سر گذاشت.
بهار امسال برای اقتصاد ایران فقط یک فصل معمولی نبود. جنگ ادامه داشت، محاصره دریایی شکل گرفت و رفت‌وآمد کالا و مواد اولیه با دشواری‌های بیشتری روبه‌رو شد.
حالا نخستین تصویر بانک مرکزی از اثر این اتفاق‌ها بر تولید کشور پیش روی ماست؛ تصویری که از دل اعداد بانک مرکزی بیرون آمده، اما هنوز این بانک آن را به شکل آمار رسمی برای رشد اقتصادی منتشر نکرده است.
ماجرا از یک جدول شروع می‌شود که خبرگزاری تسنیم در گزارشی درباره ساختمان‌سازی منتشر کرده است.
در آن جدول، ارزش تولید بخش‌های مختلف اقتصاد آمده، اما خبری از عدد نهایی رشد اقتصادی نیست. زومان با کنار هم گذاشتن همین ارقام و وزن هر بخش در اقتصاد، به برآوردی از رشد اقتصادی بهار ۱۴۰۵ رسیده است.
نتیجه تکان‌دهنده است: اقتصاد ایران در این فصل حدود ۱۲.۲ درصد کوچک شده و حتی اگر نفت را کنار بگذاریم، تولید کشور بیش از ۱۰ درصد افت کرده است. این نخستین برآورد از کارنامه جنگ در حساب‌های ملی بانک مرکزی است؛ کارنامه‌ای که نشان می‌دهد ضربه فقط به صادرات نفت یا چند کارخانه محدود نمانده و تقریباً همه بخش‌های مهم اقتصاد را درگیر کرده است.
یک فصل که چند سال رشد را عقب برد
برای فهمیدن بزرگی این افت، کافی است به مسیر اقتصاد در سال‌های گذشته نگاه کنیم. اقتصاد ایران در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ چند فصل رشد نسبتاً خوبی را تجربه کرد. در بعضی فصل‌ها، رشد اقتصادی از ۵ یا حتی ۶ درصد هم بیشتر بود.
در سال ۱۴۰۳ سرعت رشد کمتر شد و سال ۱۴۰۴ هم با افت‌وخیز گذشت؛ به‌طوری که اقتصاد در بهار و زمستان آن سال کوچک شد.
اما افت ۱۲.۲ درصدی بهار امسال، بیشترین افت در تمام فصل‌ها از سال ۱۳۹۵ تاکنون است. حتی از روزهای سخت بازگشت تحریم‌ها در سال ۱۳۹۷ هم وضعیت بدتری ثبت شده؛ زمانی که رشد اقتصادی در پاییز و زمستان به ترتیب به حدود منفی ۱۰ و منفی ۸ درصد رسیده بود.
بررسی‌ها نشان می‌دهد که در بهار امسال تولید به قیمت‌های پایه حدودا به هزار و ۶۳۰ همت (قیمت‌های ثابت سال ۱۴۰۰) رسیده که کمترین سطح در ۱۶ فصل گذشته بوده است. به عبارت دیگر افت تولید در این فصل آن‌قدر بزرگ بوده که بخش مهمی از رشدی را که اقتصاد در ۴ سال اخیر به دست آورده، از بین برده است.
نکته مهم دیگر این است: افت اقتصاد فقط به نفت مربوط نیست. اگر مشکل تنها صادرات نفت بود، انتظار داشتیم بخش‌های دیگر بتوانند بخشی از این ضربه را جبران کنند. اما رشد منفی ۱۰.۴ درصدی اقتصاد بدون نفت نشان می‌دهد ماجرا خیلی گسترده‌تر بوده است.
نفت؛ ضربه محاصره به مهم‌ترین منبع درآمد
در بهار امسال، ارزش تولید بخش نفت و گاز نسبت به بهار سال قبل ۳۰.۵ درصد پایین آمده است. این بخش در سال‌های گذشته یکی از موتورهای اصلی رشد اقتصادی بود. برای مثال، در بهار ۱۴۰۲ رشد آن نزدیک به ۲۰ درصد و در تابستان همان سال بیش از ۲۲ درصد بود.
حالا همان بخش با یکی از سنگین‌ترین افت‌های چند سال اخیر روبه‌رو شده است.
این اتفاق در شرایطی رخ داد که جنگ و محاصره دریایی، صادرات و جابه‌جایی نفت را دشوارتر کرد. وقتی مسیر فروش و انتقال نفت با خطر و محدودیت روبه‌رو می‌شود، فقط درآمد ارزی کشور آسیب نمی‌بیند؛ تولید و فعالیت‌های وابسته به این بخش هم تحت فشار قرار می‌گیرند.
ساختمان؛ وقتی پروژه‌ها از حرکت می‌ایستند
اگر قرار باشد از میان همه اعداد این گزارش فقط یکی را انتخاب کنیم که عمق شوک به اقتصاد را نشان دهد، شاید باید سراغ ساختمان برویم. تولید این بخش در بهار امسال نزدیک به ۴۸ درصد افت کرده است؛ یعنی تقریباً نیمی از فعالیت ثبت‌شده در این بخش نسبت به بهار سال قبل از بین رفته است.
ساختمان فقط ساخت آپارتمان نیست. از پروژه‌های عمرانی و جاده‌سازی گرفته تا تولید سیمان، فولاد، کاشی و فعالیت هزاران کارگر و پیمانکار به آن وابسته‌اند. وقتی یک سازنده تصمیم می‌گیرد پروژه‌اش را متوقف کند، اثر این تصمیم به دفتر فروش همان شرکت محدود نمی‌ماند. سفارش مصالح کمتر می‌شود، کارگاه‌ها خلوت‌تر می‌شوند و درآمد کسانی که در زنجیره ساخت‌وساز کار می‌کنند هم تحت فشار قرار می‌گیرد.
افت نزدیک به ۴۸ درصدی، از یک توقف جدی در فعالیت‌های ساختمانی خبر می‌دهد. جنگ و نااطمینانی می‌تواند سرمایه‌گذار را برای شروع پروژه جدید مردد کند؛ دسترسی دشوارتر به مصالح و تغییر هزینه‌ها هم ممکن است برنامه ساخت را به هم بزند. با این حال، برای اینکه بفهمیم هرکدام از این عوامل چه سهمی در افت ساختمان داشته‌اند، به اطلاعات بیشتری نیاز داریم.
در گروه صنایع و معادن هم وضع بهتر نیست. این گروه در بهار امسال ۲۱.۷ درصد کوچک شده و خود بخش صنعت افتی نزدیک به ۲۲ درصد داشته است.
به زبان ساده، کارخانه‌ها در مجموع به اندازه بهار سال گذشته تولید نکرده‌اند. اختلال در تأمین مواد اولیه، دشواری حمل‌ونقل و محدودیت انرژی می‌توانند بخشی از توضیح این افت باشند؛ هرچند آمار موجود به‌تنهایی سهم هر عامل را مشخص نمی‌کند.
خدمات هم از ضربه جنگ در امان نماند
شاید تصور کنیم وقتی کارخانه‌ها و صادرات نفت آسیب می‌بینند، بخش خدمات بتواند با فعالیت روزمره خود بخشی از افت را جبران کند. اما بهار امسال چنین اتفاقی نیفتاده است. خدمات که بخش بزرگی از اقتصاد کشور را تشکیل می‌دهد، ۵.۲ درصد کوچک شده است.
بعضی از افت‌ها در این بخش به‌سادگی قابل تصورند. وقتی سفرها لغو می‌شوند و رفت‌وآمد کمتر می‌شود، هتل‌ها و رستوران‌ها مشتری کمتری دارند.
در بهار امسال، فعالیت‌های مربوط به اقامت و غذا ۲۱.۷ درصد افت کرده است. حمل‌ونقل و انبارداری هم با کاهش ۸.۷ درصدی روبه‌رو شده‌اند؛ بخشی که با اختلال در مسیرهای تجاری و جابه‌جایی کالا ارتباط مستقیم دارد.
خرده‌فروشی و عمده‌فروشی نیز ۱۳ درصد کوچک شده‌اند. وقتی خانواده‌ها نگران آینده درآمدشان هستند، ممکن است خرید لوازم خانگی، خودرو یا کالاهای غیرضروری را عقب بیندازند. این تصمیم برای یک خانواده شاید فقط به معنای به تعویق انداختن یک خرید باشد، اما وقتی میلیون‌ها نفر همین کار را می‌کنند، فروشگاه‌ها و تولیدکنندگان هم مشتری کمتری خواهند داشت.
در میان این اعداد، یک استثنا هم وجود دارد: بخش کشاورزی ۳.۳ درصد رشد کرده است. بارندگی‌های مناسب بهار احتمالاً در این نتیجه نقش داشته‌اند.
کشاورزی در مقایسه با بخش‌هایی مثل صنعت و حمل‌ونقل، در بعضی مراحل تولید، وابستگی کمتری به مسیرهای تجاری خارجی دارد و همین موضوع می‌تواند به حفظ فعالیت آن کمک کرده باشد.
اولین تصویر از هزینه اقتصادی جنگ
این اعداد هنوز آخرین حرف درباره اقتصاد بهار ۱۴۰۵ نیستند.
محاسبات زومان بر پایه داده‌های منتشرشده از حساب‌های ملی بانک مرکزی و گزارش تسنیم انجام شده و تا زمانی که بانک مرکزی رقم نهایی رشد اقتصادی را اعلام نکند، باید آن را یک برآورد دانست، نه آمار رسمی منتشرشده از سوی این نهاد.
با این حال، این نخستین کارنامه‌ای است که می‌توان از دل اعداد بانک مرکزی برای اقتصاد در دوران جنگ رویت کرد.
هر چند یک پرسش مهم هنوز باقی است: حالا که محاصره دریایی ادامه دارد، آیا اقتصاد می‌تواند در فصل‌های بعد بخشی از این افت را جبران کند، یا رکود بهار تازه شروع دوره‌ای طولانی‌تر از کاهش تولید است؟
