سرعت آب رفتن اقتصاد ایران کند شد

پیش آمده که سوار ماشینی باشید که در سراشیبی با سرعت بالا دارد پایین می‌رود؟ اگر یک نیش ترمز بزنید شاید سرعتتان کمی کم شود، اما جهت حرکت ماشین همچنان رو به پایین است. تصویر اقتصاد ایران در سه‌ماهه منتهی به تیرماه ۱۴۰۵ تا حدی شبیه همین وضعیت بود: اندازه اقتصاد هنوز از مدت مشابه سال قبل کوچک‌تر بود، اما فاصله کمتر شده بود. برآورد تازه پژوهشکده پولی و بانکی می‌گوید اقتصاد کشور در سه‌ماهه منتهی به تیر ۱۴۰۵، نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵.۶ درصد کوچک‌تر شده است. این افت به‌خودی‌خود بزرگ است، اما در مقایسه با افت حدود ۱۲ درصدی بهار، از کاهش شدت افت نسبت به سال قبل خبر می‌دهد.

به گزارش زومان، اگر بخواهیم بفهمیم اقتصاد چرا هنوز حالش خوب نشده، باید نگاهی به کارخانه‌هایمان بیندازیم و البته نفت. فعالیت صنایع و معادن در سه‌ماهه منتهی به تیر، ۱۲.۲ درصد کمتر از سال قبل برآورد شده است. البته این عدد از ارقام سه‌ماهه منتهی به اردیبهشت و خرداد بهتر است.

یعنی کارخانه‌ها هنوز با مشکل روبه‌رو هستند، اما فاصله فعالیت این بخش با سال قبل کمتر شده است. آمار شرکت‌های بورسی هم می‌گوید در بیشتر صنایع، تولید پایین آمده و فقط چند گروه مثل دارو، کانی‌های غیرفلزی، ماشین‌آلات و منسوجات وضعیت بهتری داشته‌اند.

در ساخت‌وساز هم یک اتفاق قابل‌توجه به چشم می‌خورد: ارزش ریالی تراکنش‌های بانکی مرتبط با این بخش ۱۱۳ درصد بیشتر شده، اما در مقابل تعداد تراکنش‌ها ۷ درصد پایین آمده است. چطور ممکن است مبلغ تراکنش‌ها بیش از دو برابر شود، اما تعدادشان کمتر شود؟ گرانی می‌تواند یکی از دلایل این فاصله باشد؛ اما مبلغ هر تراکنش به مقدار و نوع خرید هم بستگی دارد. پس افزایش مبلغ تراکنش‌ها به‌تنهایی نشانه رونق ساخت‌وساز نیست.

نفت هم هنوز نتوانسته به وضعیت قبلی برگردد. فعالیت این بخش در سه‌ماهه منتهی به تیر ۱۰ درصد کمتر از سال قبل بوده است. در بهار، افت نفت ۱۷.۶ درصد بود. برآوردهای گزارش نشان می‌دهد تولید نفت خام ایران در ژوئن و ژوئیه ۲۰۲۶ هم به‌طور متوسط حدود ۱۵ درصد کمتر از مدت مشابه سال قبل بوده است. با این حال درست است که افت فعالیت صنعت و نفت نسبت به سال قبل کمتر شده، اما هر دو هنوز پایین‌تر از سطح سال گذشته قرار دارند. برویم سراغ بخش مهم اقتصادمان: یعنی خدمات.

در بخش خدمات هم اوضاع کمی بهتر شده، ولی هنوز به رشد نرسیده‌ایم. فعالیت این بخش در سه‌ماهه منتهی به تیر ۴.۲ درصد کمتر از سال قبل بوده است.

برای اینکه ببینیم این وضعیت در بازار چه شکلی دارد، کافی است به خریدهایی نگاه کنیم که با کارت بانکی انجام می‌دهیم. ارزش ریالی تراکنش‌های کارت‌خوان‌ها در این دوره ۹۸ درصد بالا رفته، اما تعداد تراکنش‌ها بیش از ۶ درصد کمتر شده است.

فرض کنید پارسال یک مغازه‌دار ۱۰۰ خرید ثبت می‌کرد، اما امسال تعداد خریدهایش به حدود ۹۴ رسیده است. با این حال، ممکن است به‌دلیل گرانی یا تغییر مقدار و نوع کالا در هر خرید، پولی که از کارت‌خوان مغازه رد می‌شود تقریباً دو برابر شده باشد. اگر فقط پول را ببینیم، فکر می‌کنیم کسب‌وکار حسابی رونق گرفته؛ اما تعداد خریدها چیز دیگری می‌گوید. البته کاهش تعداد خریدها هم لزوماً به معنای کاهش مقدار کالای فروخته‌شده نیست.

در خرده‌فروشی و عمده‌فروشی هم شرایط مشابهی وجود داشت. مبلغ تراکنش‌ها دو برابر شده، ولی تعدادشان حدود ۲ درصد پایین آمده است. در گروه املاک هم ارزش ریالی تراکنش‌ها بیش از ۶۵ درصد بالا رفته، اما تعداد تراکنش‌ها ۴۵ درصد کم شده است. یعنی رقم پول‌ها بزرگ‌تر شده، ولی تراکنش‌های کمتری ثبت شده است؛ این آمار را نباید مستقیماً معادل تعداد خریدوفروش ملک گرفت.

در حمل‌ونقل هم مبلغ تراکنش‌ها ۵۱ درصد بیشتر شده، اما تعدادشان ۵ درصد افت کرده است. از آن طرف، تردد کامیون‌ها و ماشین‌های سنگین باری ۴۲.۲ درصد پایین آمده است. این کاهش می‌تواند نشانه‌ای از کمترشدن جابه‌جایی کالا باشد؛ چیزی که با کم‌رمق‌شدن تولید و تجارت جور درمی‌آید. اما در این اوضاع یک بخش خلاف جهت بقیه حرکت کرد.

در میان بخش‌های اصلی اقتصاد، کشاورزی تنها بخشی است که رشد کرده. فعالیت این بخش در سه‌ماهه منتهی به تیر ۶ درصد بیشتر از سال قبل برآورد شده؛ درحالی‌که رشد آن در بهار ۲.۵ درصد بود. بارندگی هم در سال آبی مورد بررسی گزارش نسبت به مدت مشابه سال قبل ۶۲ درصد بیشتر شده و می‌تواند یکی از دلایل بهترشدن وضعیت کشاورزی باشد.

اما رشد ۶ درصدی کشاورزی در این دوره نتوانسته افت صنعت، نفت و خدمات را جبران کند. بخش‌های بزرگی از اقتصاد هنوز از مدت مشابه سال قبل کوچک‌تر بوده‌اند و رشد یک بخش برای برگرداندن همه اقتصاد به مسیر مثبت کافی نبوده است.

اگر مسیر را از چند ماه قبل دنبال کنیم، می‌بینیم چقدر اوضاع تغییر کرده است. رشد اقتصاد در سه‌ماهه منتهی به اردیبهشت ۱۴۰۵ به منفی ۱۳.۸ درصد رسیده بود. در سه‌ماهه منتهی به تیر، این رقم به منفی ۵.۶ درصد رسید؛ افتی کمتر، اما همچنان قابل‌توجه. این گزارش وضعیت مرداد و شهریور را پوشش نمی‌دهد.

البته همین ارقام هم آمار نهایی اقتصاد نیستند. پژوهشکده برای تخمین وضعیت فعلی، داده‌هایی مثل خریدهای کارت‌خوانی، تجارت خارجی، رفت‌وآمد جاده‌ای، تولید شرکت‌های بورسی، بارندگی و تولید نفت را کنار هم گذاشته است. به این کار «کنون‌بینی» می‌گویند؛ یعنی با سرنخ‌هایی که زودتر به دست می‌رسند، وضعیت اقتصاد را پیش از انتشار آمار نهایی تخمین می‌زنند. این برآوردها ممکن است با انتشار اطلاعات تازه و آمار رسمی تغییر کنند.

درنهایت اقتصاد ایران در سه‌ماهه منتهی به تیر، نسبت به سال قبل افت کمتری داشته، اما هنوز به رشد مثبت برنگشته است. به نظر شما اولین نشانه‌ای که باید از بهترشدن اوضاع ببینیم چیست: بیشترشدن تولید کارخانه‌ها یا اینکه مردم دوباره بیشتر خریدوفروش کنند؟