فرض کنید یک مغازهدار هر روز چند قلم کالا میفروشد، چند مشتری دارد و آخر ماه حساب میکند که دخلش چقدر شده است. اگر یک روز برق مغازه قطع شود، روز دیگر بارش به موقع نرسد، مشتری کمتر شود و تأمینکننده هم نتواند جنس جدید بیاورد، یا قیمت را بالا ببرد، احتمالاً آخر ماه با یک دخل کوچکتر روبهرو میشود.
اقتصاد ایران در بهار ۱۴۰۵ چیزی شبیه همین وضعیت را تجربه کرده است؛ با این تفاوت که اینبار صحبت از یک مغازه نیست، بلکه کل اقتصاد کشور است. بر اساس گزارش مرکز آمار، یک دهم اقتصاد ایران از بین رفت.
رکورد کاهشی رشد اقتصادی
به گزارش زومان، تولید ناخالص داخلی ایران در بهار امسال با احتساب نفت ۱۰.۱ درصد کوچکتر شده است. این کمترین رشد اقتصادی ایران از ابتدای دهه ۹۰ تا کنون بوده؛ حتی از روزهای کرونا و دو سال تحریمی مهم در این دهه هم بیشتر. حتی اگر نفت را کنار بگذاریم، اقتصاد همچنان ۴.۶ درصد کوچکتر شده است. این یعنی افت اقتصاد فقط داستان نفت نیست؛ اما نفت یکی از مهمترین بخشهای این سقوط بوده است.
نفت، اولین مظنون بهار جنگزده
بزرگترین افت در میان بخشهای اصلی به استخراج نفت و گاز طبیعی مربوط میشود: منفی ۲۶.۴ درصد. برای اینکه بدانیم این بخش دقیقاً چه کاری میکند، کافی است زنجیره نفت را از چاه شروع کنیم؛ استخراج نفت و گاز، تولید اولیهای است که بعداً میتواند به صادرات، درآمد ارزی و فعالیتهای دیگر اقتصادی وصل شود.
چرا این بخش چنین افتی داشته؟ آمار رشد اقتصادی بهتنهایی پاسخ قطعی به این سؤال نمیدهد، اما زمان وقوع این افت یک سرنخ مهم در اختیار ما میگذارد. بهار ۱۴۰۵ با جنگ و اختلال شدید در تجارت خارجی و حملونقل دریایی همراه بوده است. گزارشهایی درباره اختلال گسترده در صادرات و واردات دریایی ایران در همین دوره منتشر شده است. چرا که دوره محاصره اول نیز از ۲۴ فروردین آغاز شده بود.
بنابراین یکی از سناریوهای محتمل این است که جنگ، آسیب به زیرساختها و محدودیتهای حملونقل و صادرات، زنجیره تولید و فروش نفت را مختل کرده باشد. در چنین شرایطی حتی اگر چاه نفت سر جای خودش باشد، مشکل میتواند از جایی دیگر شروع شود؛ از تأسیسات و انتقال گرفته تا امکان جابهجایی و صادرات. اما صدمات بخش انرژی فقط نفتی نبود.
آب و برق پایین آمد، بانکها بالا رفتند
یک بخش دیگر هم عدد قابل توجهی دارد: تأمین آب و برق ۵.۴ درصد کوچک شده است. این بخش همان چیزی است که در زندگی روزمره تقریباً هر لحظه با آن سروکار داریم؛ تولید و تأمین برق و آب برای خانوارها، کسبوکارها و کارخانهها.
فرض کنید یک کارخانه بخواهد سه شیفت کار کند. اگر برق ناپایدار باشد یا محدودیت انرژی وجود داشته باشد، دستگاهها کمتر کار میکنند، تولید پایین میآید و حتی ممکن است سفارشها عقب بیفتد. بنابراین افت این بخش میتواند هم نتیجه کاهش فعالیت اقتصادی باشد و هم خودش یکی از محدودیتهای تولید باشد. این رقم به یکی از کمترین سطوح خودش از ابتدای دهه ۹۰ تاکنون رسیده است.
در طرف دیگر، «واسطهگری مالی» ۲ درصد رشد کرده و مقدار واقعی آن به قیمت ثابت سال ۱۴۰۵ به بالاترین رقم جدول بهارهای ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۵ رسیده است.
واسطهگری مالی همان فعالیتهایی است که در آن بانکها و مؤسسات مالی پول را از سپردهگذار به سمت وامگیرنده و سایر فعالیتهای اقتصادی منتقل میکنند. وقتی حقوقتان وارد حساب میشود، پول جابهجا میکنید یا یک بنگاه از بانک تسهیلات میگیرد، بخشی از این گردش در شبکه مالی اتفاق میافتد. این عددبر خلاف بخش قبل بالاترین رکورد را در بازه مذکور داشته است.
یکی از سناریوهای محتمل این است که در شرایط تورمی و بیثبات، حجم فعالیتهای مالی، تسهیلات، نقلوانتقال پول یا عملیات بانکی همچنان بالا مانده باشد، حتی وقتی تولید واقعی اقتصاد کاهش یافته است. بنابراین «بانکها بیشتر کار کردهاند» الزاماً به معنای «بنگاهها بیشتر تولید کردهاند» نیست.
چرا بعضی خدمات رشد کردند؟
عجیبترین عدد شاید مربوط به «سایر خدمات عمومی، اجتماعی، شخصی و خانگی» باشد که رشد ۱۳.۱ درصدی داشته است. رشد این بخش میتواند چند توضیح داشته باشد. ممکن است بخشی از فعالیتهایی که در دوران اختلال اقتصادی همچنان امکان ادامه داشتهاند، به این گروه منتقل شده باشند. ممکن است تقاضا برای بعضی خدمات شخصی یا خانوادگی تغییر کرده باشد یا ترکیب فعالیتهای این بخش متفاوت شده باشد. اما برای انتخاب میان این سناریوها، آمار جزئیتری لازم است و نمیتوان صرفاً از رشد ۱۳.۱ درصدی، یک علت مشخص بیرون کشید.
در مجموع، تصویر بهار ۱۴۰۵ عجیب است: نفت و معدن و ساختمان عقب رفتهاند، حملونقل ۱۷ درصد کوچک شده و صنعت هم افت کرده است. در مقابل، کشاورزی رشد کرده و برخی خدمات و فعالیتهای مالی افزایش یافتهاند.
به همین دلیل شاید بهتر باشد اقتصاد بهار امسال را مثل همان مغازه فرض کنیم؛ چراغها روشناند و هنوز بعضی مشتریها وارد میشوند، اما بخش مهمی از کالا دیر میرسد، بخشی از قفسهها خالی مانده و دخل آخر ماه کوچکتر شده است. عدد ۱۰.۱- درصد، حاصل جمع همین تغییرات متفاوت است؛ اقتصادی که همهجایش به یک اندازه عقب ننشسته، اما در مجموع، به شکل کمسابقهای کوچک شده است.