توقف رشد در ٩ ماهه ١۴٠۴؛ ایران چگونه به زمستان سخت رسید؟

این گزارش به این سؤال کلیدی‌ می‌پردازد: ایران با چه بنیه اقتصادی به استقبال روزهای سخت زمستان رفت؟ آمارهای بانک مرکزی از رشد اقتصادی که به‌تازگی از نه ماهه نخست سال ۱۴۰۴ منتشر شده، تصویری واضح اما نگران‌کننده از آن روزها ترسیم می‌کند.

بر اساس داده‌های رسمی، رشد اقتصادی ایران در سه فصل ابتدایی سال ۱۴۰۴ تنها ۰.۱ درصد بود. این عدد، یعنی اقتصاد ایران در عمل رشدی نکرده بود. برای درک بهتر این وضعیت، کافی است بدانیم این پایین‌ترین نرخ رشد اقتصادی کشور در شش سال گذشته محسوب می‌شود. اما این توقف تقریباً کامل، در کدام بخش‌ها ریشه داشت؟

بخش کشاورزی و شیلات، که تأمین‌کننده غذای کشور است، با رشد منفی ۳.۴ درصدی مواجه شد. به عبارت ساده‌تر، سفره تولیدات کشاورزی کوچک‌تر از سال قبل شده بود و این بخش دومین رکورد منفی خود را از سال ۱۳۹۶ به این سو ثبت کرد.

اما وضعیت در گروه صنایع و معادن حتی قرمز‌تر هم بود. این بخش که قلب تولید کشور به شمار می‌رود، با رشد منفی ۲.۱ درصد کوچک‌تر شد. چنین افتی در تولیدات صنعتی در حداقل نه سال گذشته بی‌سابقه بوده است. در این میان، بخش نفت و گاز با رشد ۳.۲ درصدی عملکرد بهتری داشت، اما حتی این رشد نیز کمترین میزان در پنج سال اخیر بود. با این حال قلب اقتصاد ایران هنوز به رگ نفت وابسته است.

داده‌های بانک مرکزی نشان می‌دهد که یکی از نگران‌کننده‌ترین آمارها به بخشی تعلق دارد که شاید کمتر به چشم بیاید، اما حیاتی‌ترین نقش را در زندگی روزمره و صنعت دارد: «تأمین برق، گاز، بخار و تهویه هوا». رشد این بخش در آستانه زمستان سخت، تقریباً صفر بود. این بخش که در دنیا به آن «خدمات زیربنایی» می‌گویند، در عمل یعنی رگ‌های حیاتی کشور: صنعت برق و شبکه گازرسانی.

وقتی رشد این بخش متوقف می‌شود، معنایش این است که ظرفیت تولید و عرضه انرژی در کشور افزایش نیافته است. کارشناسان دلایل مختلفی برای این افول ۹ ساله ذکر می‌کنند: از فرسودگی زیرساخت‌ها و کمبود سوخت گرفته تا محدودیت در ظرفیت تولید نیروگاه‌ها. درهر صورت این آمار یک هشدار جدی بود: شریان‌های انرژی کشور با چالش‌های جدی روبه‌رو هستند و به سرمایه‌گذاری فوری نیاز دارند؛ حتی قبل از حملات آمریکا و اسراییل.

هم‌زمان با توقف در بخش انرژی، بخش ساختمان در حال تجربه یک سقوط بود. رشد اقتصادی این بخش به عدد پایین منفی ۱۹ درصد رسید. این عدد به معنای توقف گسترده در ساخت‌وساز مسکن، ساختمان‌های تجاری و پروژه‌های عمرانی است. تولید در این بخش به پایین‌ترین سطح خود در ۹ سال اخیر رسید که احتمالا نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در ساخت‌وساز، که یکی از مهم‌ترین موتورهای اشتغال‌زایی است، متوقف شده است.

رکود هم‌زمان در دو بخش کلیدی انرژی و ساختمان، سیگنالی آشکار از ورود اقتصاد به یک دوره رکود عمیق بود؛ آن هم تازه پیش از زمستان.

در مقابل این تصویر نگران‌کننده، یک بخش بود که اقتصاد را به سختی به جلو می‌کشید: بخش خدمات با رشد ۲.۷ درصدی. اما در دل این بخش، یک حوزه خاص با سرعتی خیره‌کننده در حال پیشتازی بود. بخش «فعالیت‌های مالی و بیمه» با رشد ۱۲ درصدی، رکورد ۹ سال اخیر خود را شکست.

اینجا بود که یک معمای بزرگ شکل گرفت. چطور ممکن است در اقتصادی که ساخت‌وساز در آن متوقف شده و تولید انرژی رشد نکرده، فعالیت‌های بانکی و مالی تا این حد شکوفا شوند؟ شاید اقتصاد بیشتر حول اعتبار، جابه‌جایی پول و دارایی‌های مالی می‌چرخد تا تولید فیزیکی. این موضوع نیاز به بررسی بیشتر دارد.