نفت را طلای سیاه اقتصاد می نامند. این بخش مهم اقتصادی در اخر تابستان سنگین ترین رکود سال های اخیر را رقم زده است.
اقتصاد ایران در تابستان ۱۴۰۵ نسبت به دوره مشابه در سال قبل ۵ درصد دیگر کوچک شد. این یک عدد انتزاعی در گزارشهای رسمی نیست؛ این یعنی سفره شما کوچکتر شده، شانس استخدامتان پایین آمده و ارزش پساندازتان آب رفته است. پژوهشکده پولی و بانکی برای رسیدن به این عدد، منتظر آمارهای تأخیری و کلاسیک دولتی نمانده است. اقتصاددانها از تکنیک «کنونبینی» (Nowcasting) استفاده کردهاند. در اقتصادهای سنتی، دولتها ماهها طول میکشید تا بفهمند آیا در رکود هستند یا نه. اما کنونبینی یعنی گرفتن نبض اقتصاد در همان لحظه. آنها از دستگاههای کارتخوان (شاپرک) در ۲۸۱ صنف مختلف استفاده کرده اند، تعداد دقیق کامیونهای باری در جادهها را شمردهاند و آنها را با دادههای ماهوارهای تطبیق دادهاند. به جز یک استثنای کاملاً جوی، تمام بخشهای اصلی اقتصاد ما در یک رکود عمیق دستوپا میزنند.
برآورد پژوهشکده پولی و بانکی نشان میدهد تولید اقتصاد ایران در هر سه ماه تابستان ۱۴۰۵ کمتر از ماه مشابه سال قبل بوده است. میزان افت تولید از ۵٫۶ درصد در تیر و مرداد به ۵٫۲ درصد در شهریور رسیده؛ یعنی شدت افت در پایان تابستان اندکی کاهش یافته، اما تولید همچنان پایینتر از سطح سال قبل بوده است.
نفت روی آب و خط تولیدهای خاموش
به گزارش زومان، سنگینترین ضربه به اقتصاد در تابستان امسال از سمت دریا وارد شد. شاخص فعالیت بخش نفت با یک سقوط سهمگین ۳۱.۷ درصدی مواجه شده است. دادههای اوپک و اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد تولید نفت خام ایران در شهریور، نسبت به سال قبل حدود ۴۰ درصد افت کرده است. این اتفاق ناشی از کاهش تقاضای جهانی نیست؛ تنگتر شدن حلقه تحریمها و محاصره دریایی، عملاً مسیر فروش و انتقال را مسدود کرده است. منطق ماجرا روشن است: وقتی نفتکشها روی آب سرگردان بمانند و نتوانند محموله خود را در بنادر مقصد تخلیه کنند، چاههای نفت در مبدأ به ناچار باید بسته شوند. این یک انتخاب نیست، یک الزام فنی و لجستیکی است. ظرفیت ذخیرهسازی محدود است پس وقتی صادرات قطع میشود، تولید هم کم میشود.
اثر این توقف صادرات، فقط در بنادر نمانده و بلافاصله خودش را در کف کارخانهها نشان داده است. بخش صنعت و معدن افت ۱۰ درصدی را ثبت کرده است. صنایع مادر مثل فلزات اساسی، محصولات شیمیایی، خودروسازیها و حتی صنایع غذایی در مدار رشد منفی افتادهاند. زنجیره علت و معلول در اینجا مستقیماً یقه شما را میگیرد: وقتی نفت فروش نمیرود، ورودی ارز به کشور متوقف میشود. بدون دلار، کارخانه نمیتواند مواد اولیه و قطعات وارد کند. در نتیجه، خط تولید میخوابد، شیفتهای کاری تقلیل مییابد و تولیدکننده برای جبران هزینههای ثابت خود، قیمت کالای نهایی را بالا میبرد. این همان زنجیرهای است که یک توقف صادرات در پایانههای نفتی را مستقیماً به گران شدن لوازم خانگی و مواد غذایی در سوپرمارکت محله شما متصل میکند.
معمای مسکن؛ آپارتمانهایی که فقط در ویترین میمانند
اوضاع در املاک و مستغلات هم خوب نیست. آمارها نشان میدهد تعداد تراکنشهای آژانسهای املاک در تابستانِ امسال نسبت به سال قبل بیش از ۴۰ درصد افت کرده است. این افت،نشانهای از کاهش فعالیت بازار است و میتواند از ضعف تقاضای مؤثر( یعنی تقاضای همراه با توان خرید) حکایت داشته باشد
تابستان همیشه فصل داغ جابهجایی و شروع قراردادهای جدید بود، اما نه برای امسال. دادهها نشان میدهند ارزش ریالی تراکنشهای بخش ساختمان ۱۲۰ درصد بالا رفته، اما تعداد تراکنشها ۹ درصد افت کرده است. این یعنی احتمالا قیمت مصالح و ملک آنقدر متورم شده که خریدار واقعی توان نزدیک شدن به آن را ندارد و فروشنده هم احتمالا به دلیل ترس از تورم آینده، حاضر به کوتاه آمدن نیست. نتیجه این بنبست، قفل شدن کامل بازار مسکن است. در حقیقت رکود بازار مسکن در این فصل ۸ برابر کل اقتصادمان شده است. در نهایت هم هزینه این توقف را مستأجرانی میدهند که برای تمدید قرارداد، باید از هزینههای ضروری زندگیشان مثل آموزش و درمان بزنند.
سهمیه ابرها؛ وقتی اقتصاد به آسمان گره میخورد
در میان این اعداد قرمز، بخش کشاورزی با رشد ۶ درصدی، تنها نقطه سبز اقتصاد در تابستان ۱۴۰۵ بوده است. اما قبل از اینکه این رشد را به پای سیاستگذاریهای کلان یا پیشرفت تکنولوژی بنویسیم، باید به آسمان نگاه کنیم.
این رشد مثبت کاملاً مرهون طبیعت است. طبق آمارهای اشاره شده در گزارش پژوهشکده پولی و بانکی ، میزان بارندگی در سال آبی گذشته بیش از ۶۰ درصد افزایش یافته است. ما بذر اصلاحشده جدیدی به کار نبردهایم، سیستم آبیاری مکانیزهای در ابعاد ملی مستقر نکردهایم و بهرهوری خاک را با روشهای علمی بالا نبردهایم. خودمان عملاً کار خاصی نکردهایم؛ فقط شانس آوردهایم که امسال باران بیشتری باریده است. این یعنی اگر سال آینده با یک خشکسالی دورهای مواجه شویم، همین ۶ درصد رشد هم به سادگی تبخیر میشود و کشاورزی نیز به جمع بخشهای در حال انقباض میپیوندد.
بخش خدمات هم که معمولا جورکش اشتغال در دوران رکود بود، عملاً در نقطه صفر (۰.۱- درصد) متوقف شده است. ارزش ریالی تراکنشهای شما در خردهفروشیها ۱۰۶ درصد بیشتر شده، اما تعداد دفعاتی که کارت کشیدهاید تغییری نکرده است. این یعنی شما تقریباً همان مقدار کالای قبلی را در سبد خریدتان گذاشتهاید، اما برای همان سبد تکراری، دو برابر پول دادهاید. وقتی اقتصاد ۵.۲ درصد کوچک میشود، کیک ثروت آب میرود، اما تورم باعث میشود برای سهم کوچکتری از آن کیک، هزینه بیشتری بپردازید.
شما چی؟ در شش ماه گذشته، کدام هزینه ضروری یا تفریح ماهانه را بیسروصدا از زندگیتان خط زدید تا فقط بتوانید از پسِ خریدهای ثابت سوپرمارکتی بربیایید؟ آیا واقعا مجبور شده اید هزینهای را کنار بگذارید؟