این خبر را احتمالا شنیده یا خوانده‌اید: اینترنت آزاد برای ایران که قابل قطع یا سانسور نیست! یک خبر دیگر هم این گمانه را تقویت کرد: استارلینک بدون دیش، اینترنت برای ایرانی‌ها فراهم می‌کند. ماجرای این خبرها چیست و چقدر درست است؟
برای کاربران ایرانی ـ که در یک سال گذشته چندماهی دسترسی‌اش به اینترنت جهانی قطع بودـ نگرانی از قطع اینترنت یک واقعیت است. اگر دوباره اینترنت بین‌الملل در ایران قطع شود، اینترنت ثابت کار نکند و دیتای موبایل هم به شبکه جهانی دسترسی ندهد، چه کنیم؟ وقتی نه دیش استارلینک داریم و نه داشتنش در ایران قانونی است!
شاید سناریوی محبوب این بود که می‌توانستیم گوشی را از جیبمان بیرون بیاوریم و چند لحظه بعد، به‌جای دکل همراه اول یا ایرانسل، یک ماهواره، صدها کیلومتر بالاتر از سرمان نقش دکل را بازی کرد.
تا همین چند سال پیش، چنین سناریویی بیشتر شبیه آرزویی در آینده بود. امروز اما بخش مهمی از فناوری آن واقعاً کار می‌کند. سؤال اصلی، دیگر این نیست که «آیا موبایل می‌تواند مستقیم به ماهواره وصل شود؟»؛ می‌تواند. سؤال این است که آیا همین فناوری را می‌توان برای میلیون‌ها گوشی در ایران فعال کرد؟
بیایید به خبر وایرال این روزها برگردیم؛ خبری که از یک توییت شروع شد. شخصی به نام امجد طه که خود را تحلیلگر اماراتی معرفی کرده، ۲۹ سپتامبر در توییتی نوشت که «به‌زودی» مردم ایران به اینترنتی «۱۰۰ درصد رایگان» با دسترسی به همه‌چیز دست پیدا می‌کنند؛ اینترنتی که به ادعای او ایران قادر به سانسور، کنترل یا قطع آن نخواهد بود، حتی اگر برق قطع شود.
این ادعا خیلی سریع به «فعال‌شدن استارلینک روی موبایل‌های ایرانی» تعبیر شد. اما یک نکته مهم جا ماند: امجد طه در متن این توییت اصلاً نامی از استارلینک نبرده است.
تا زمان نگارش این گزارش هم اطلاعیه رسمی از سوی استارلینک منتشر نشده که بگوید اینترنت مستقیم ماهواره‌ای برای تمام کاربران داخل ایران در روزهای آینده فعال خواهد شد.
پس نمی‌توان گفت اینترنت ماهواره‌ای موبایل برای ایرانی‌ها قطعی شده یا حتی در ماه‌های آتی قطعی می‌شود.
با این حال اصل خبر (منهای بخش ایران) از نظر فناوری، آن‌قدرها هم دور از واقعیت نیست؛ چون واقعیت این است که استارلینک در دو سال گذشته یک مانع بسیار بزرگ برای این تحول فناورانه را کنار زده است: دیش.
تحول با استارلینک؛ ماهواره جای دکل موبایل را می‌گیرد
استارلینک معمولی را احتمالاً می‌شناسید. یک دیش باید جایی با دید مناسب به آسمان نصب شود، دیش به ماهواره متصل می‌شود و بعد کاربر از طریق روتر و وای‌فای اینترنت می‌گیرد.
در Starlink Mobile یا همان فناوری Direct to Cell داستان متفاوت است؛ گوشی به ماهواره متصل می‌شود.
استارلینک توضیح می‌دهد که ماهواره‌هایش آنتنی دارند که عملاً مانند یک «دکل تلفن همراه در فضا» عمل می‌کند. گوشی‌های LTE سازگار می‌توانند در فضای باز و با دید مناسب به آسمان به این شبکه متصل شوند؛ بدون اینکه کاربر دیش استارلینک یا آنتن ماهواره‌ای جداگانه‌ای همراه داشته باشد.
استارلینک در تصویر زیر این پروسه را به تصویر کشیده است.
این دیگر فقط آزمایش آزمایشگاهی نیست. استارلینک می‌گوید نسل اول اتصال مستقیم موبایل به ماهواره عملیاتی شده و بیش از ۶۵۰ ماهواره برای این شبکه پرتاب شده‌اند. طبق ادعای شرکت فناوری Direct to Cell امکان تبادل داده، صوت، ویدیو و پیام را در شش قاره فراهم می‌آورد و برای بیش از ۱.۷ میلیارد نفر قابل دسترسی خواهد بود.
ماهواره‌های نسل جدید «استارلینک موبایل» (Starlink Mobile) با ارائه اینترنت پهن‌باند به‌طور مستقیم به تلفن‌های همراه، این قابلیت‌ها را توسعه خواهند داد. یعنی اگر در منطقه‌ای تحت پوشش باشید، گوشی می‌تواند جایی که هیچ دکل موبایلی وجود ندارد، ماهواره را پیدا کند.
نمونه تجاری آن را هم می‌توان دید: سرویس T-Satellite در آمریکا روی بسیاری از گوشی‌های چند سال اخیر بدون دیش کار می‌کند و هنگام نبود پوشش زمینی، گوشی به شبکه ماهواره‌ای متصل می‌شود.
یک نکته مهم را باید همینجا در نظر بگیریم: ایران در فهرست کشورهای دریافت‌کننده اینترنت از طریق این فناوری نیست.
به تصویر زیر نگاه کنید؛ تصویری که استارلینک در وب‌سایتش منتشر کرده و نقشه دریافت‌کنندگان اینترنت از طریق این فناوری را نشان می‌دهد.
دیش حذف شده؛ اپراتور نه
نکته مهم دیگر این است: اینکه استارلینک می‌گوید دیگر به دکل زمینی نزدیک کاربر نیاز نیست، به معنی حذف تمام زیرساخت زمینی یا اپراتور نیست.
نسل فعلی Starlink Mobile بیشتر شبیه «رومینگ از آسمان» کار می‌کند. استارلینک با اپراتورهای تلفن همراه قرارداد می‌بندد، از فرکانس آن‌ها استفاده می‌کند و ماهواره در نقاط فاقد پوشش، ادامه همان شبکه موبایل می‌شود. خود استارلینک نیز اتصال شبکه را مشابه یک شریک رومینگ توصیف می‌کند. در فهرست فعلی شرکای آن نام اپراتورهایی از آمریکا، کانادا، ژاپن، استرالیا، بریتانیا، اوکراین و کشورهای دیگر دیده می‌شود؛ اما اپراتور ایرانی در این فهرست نیست.
اسناد خود استارلینک هم این محدودیت را روشن‌تر می‌کند. این شرکت می‌گوید راهبرد کوتاه‌مدتش در خارج از آمریکا همچنان به قرارداد با اپراتورها و دسترسی به طیف فرکانسی در هر بازار وابسته است. سرویس نسل اول نیز برای فعالیت بین‌المللی به مجوزهای کشوربه‌کشور نیاز دارد.
پس اگر سؤال این باشد که «آیا همین امروز استارلینک می‌تواند یک کلید بزند و همه گوشی‌های ایرانی را بدون هیچ تغییر دیگری آنلاین کند؟» پاسخ منفی است.
اما داستان ایران یک بخش مهم دیگر هم دارد.
ایده اتصال مستقیم ایران روی میز است
رویترز در ماه مه گزارش داد که پنتاگون و SpaceX درباره راه‌اندازی Direct to Cell برای مردم ایران مذاکره کرده بودند. طبق این گزارش، هدف این بود که کاربران ایرانی در زمان قطع ارتباطات بتوانند بدون ترمینال زمینی به شبکه ماهواره‌ای متصل شوند. SpaceX برای راه‌اندازی این قابلیت تا ۵۰۰ میلیون دلار و برای ادامه فعالیت آن ماهانه ۱۰۰ میلیون دلار پیشنهاد کرده بود. رویترز در آن زمان نتوانسته بود مشخص کند توافقی نهایی شده یا نه.
پس اتصال مستقیم موبایل‌های داخل ایران به استارلینک صرفاً یک ایده نبوده و به عنوان یک پروژه روی میز قرار گرفت. اما بررسی یک پروژه با فعال‌شدن آن دو چیز متفاوت است.
در ایران واکنش چه بود؟ تا امروز تقریبا هیچ!
دیروز ستار هاشمی وزیر ارتباطات ایران درباره آینده منظومه‌های ماهواره‌ای صحبت کرد اما اظهاراتش واکنش به اخبار وایرال این روزها نبود. او گفت اینترنت ماهواره‌ای در شرایط برابر جایگزین فیبر نوری نمی‌شود، اما این به معنی غیرضروری‌بودن آن نیست و ارتباط ماهواره‌ای در شرایط خاص یا مناطقی که دسترسی زمینی وجود ندارد، اهمیت پیدا می‌کند.
زمان این اظهارات توجه‌برانگیز است، اما از خود این سخنان نمی‌توان نتیجه گرفت که وزیر به گمانه فعال‌شدن قریب‌الوقوع Starlink Mobile در ایران اشاره کرده است.
حرف او از نظر فنی، درست به همان تفاوتی اشاره دارد که استارلینک روی آن تأکید می‌کند: ماهواره قرار نیست فعلاً فیبر و شبکه موبایل را کنار بزند؛ قرار است جایی وارد شود که شبکه زمینی وجود ندارد یا از دسترس خارج شده است.
به این ترتیب از نظر فنی، اتصال مستقیم گوشی‌های معمولی به ماهواره دیگر یک وعده آینده نیست. این فناوری امروز کار می‌کند و به دیش کنار دست کاربر یا دکل موبایل در همان منطقه نیاز ندارد. اما نسل فعلی هنوز به طیف فرکانسی، همکاری اپراتورها، سازگاری گوشی و مجوزهای لازم وابسته است. ضمن اینکه اینترنت فعلی Starlink Mobile هنوز اینترنت پهن‌باند نامحدودی شبیه 4G و 5G نیست.
نسل V2 قرار است این معادله را تغییر دهد. استارلینک می‌گوید ظرفیت آن حدود ۲۰ برابر نسل نخست خواهد بود و هدفش ارائه تجربه‌ای نزدیک به شبکه زمینی 5G است. با این حال SpaceX در اسناد خود می‌گوید برای ارائه سرویس مستقل روی طیف بین‌المللی خودش، گوشی‌های موجود هنوز همه باندهای لازم را پشتیبانی نمی‌کنند؛ بنابراین وابستگی کوتاه‌مدت به شرکای اپراتوری همچنان پابرجاست و در فهرست این شرکا، اپراتورهای ایرانی فعلا جایی ندارند.