اینترنت ایران و همسایه‌ها؛ فاصله‌ای که هر روز بیشتر می‌شود

به گزارش زومان، پس از چند ماه اختلال و کندی، اتصال‌ها دوباره به وضعیت قبلی بازگشته‌اند، اما همین «وضعیت قبلی» هم فاصله‌ای جدی با استانداردهای جهانی دارد.

اینترنت امروز مثل جاده، برق و بندر، بخشی از زیرساخت اقتصاد است. هرجا سریع‌تر، پایدارتر و فراگیرتر باشد، کسب‌وکارها راحت‌تر رشد می‌کنند، دولت خدمات بهتری می‌دهد و مردم سهم بیشتری از اقتصاد می‌برند.

 اما تصویر ایران چیز دیگری می‌گوید: زیرساخت‌هایی که کمی بهتر شده‌اند، ولی هنوز آن‌قدر قدرتمند نیستند یا موانعی بر سر راه آن‌ها وجود دارد که باعث می‌شود نتیجه‌بخش نباشد.

به گزارش مرکز‌ پژوهش‌های مجلس تازه‌ترین داده‌های رسمی نشان می‌دهد ایران در بخشی از شاخص‌های ارتباطی رشد داشته، اما این رشد هنوز به معنای تغییر محسوس در زندگی روزمره مردم و کسب‌وکارها نیست.

ایران در شاخص توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات (IDI)، از رتبه ۸۴ در سال ۲۰۲۴ به رتبه ۶۷ جهان در سال ۲۰۲۵ رسیده است. این شاخص وضعیت کشورها را از نظر دسترسی به اینترنت، کیفیت ارتباطات، میزان استفاده از فناوری و مهارت‌های دیجیتال بررسی می‌کند. به زبان ساده، می‌گوید یک کشور چقدر آماده است که با ابزارهای دیجیتال زندگی و کار کند.

رتبه ۶۷ نشان می‌دهد بخشی از زیرساخت‌های مخابراتی ایران نسبت به سال‌های قبل بهتر شده‌اند. اما هم‌زمان شاخص توسعه دولت الکترونیک (EGDI)‌ با افت ۱۰ رتبه‌ای، ایران را در جایگاه ۱۰۱ جهان قرار داده است. این شاخص بررسی می‌کند دولت‌ها تا چه حد خدمات عمومی را از مسیر دیجیتال، ساده، سریع و قابل دسترس ارائه می‌کنند. یعنی اگر IDI درباره «داشتن جاده دیجیتال» باشد،EGDI  درباره این است که «آیا دولت واقعا از این جاده برای خدمت‌رسانی بهتر استفاده می‌کند یا نه.»

یکی از مهم‌ترین و ملموس‌ترین نشانه‌های این شکاف، وضعیت سرعت اینترنت است.

طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، سرعت اینترنت کشور چه در بخش ثابت و چه در بخش سیار با سرعت مطلوب رشد نکرده است. اینترنت ثابت همان اتصالی است که معمولا در خانه‌ها، شرکت‌ها و ادارات استفاده می‌شود. در این بخش، فیبر نوری نقش کلیدی دارد. فیبر نوری نوعی زیرساخت ارتباطی است که داده را با استفاده از نور منتقل می‌کند و نسبت به کابل‌های قدیمی، سرعت بالاتر، پایداری بیشتر و تأخیر کمتری دارد.

برنامه قانونی کشور این بود که تا سال ۱۴۰۸ به ۲۰ میلیون اتصال فیبر نوری برسد؛ یعنی هر سال حدود چهار میلیون مکان مسکونی، اداری یا تجاری به فیبر نوری متصل شوند. اما تا بهمن ۱۴۰۴، تنها حدود ۸۰۴ هزار خدمات‌گیرنده فیبر نوری در کشور وجود داشته است. این فاصله یعنی مسیر توسعه اینترنت ثابت بسیار کندتر از هدف‌گذاری رسمی حرکت می‌کند.

در اینترنت سیار نیز وضعیت بهتر نیست. اینترنت سیار همان اینترنتی است که از طریق گوشی و شبکه موبایل استفاده می‌کنیم.

اختلاف سرعت اینترنت همراه در ایران در مقایسه با کشورهای همسایه به شدت محسوس است.

آخرین اطلاعات نشان می‌دهد سرعت دانلود داده با اینترنت همراه در ایران حدود ۵۷ مگابیت بر ثانیه است. مگابیت بر ثانیه واحدی برای سنجش سرعت انتقال داده است؛ هرچه این عدد بالاتر باشد، فایل‌ها، ویدیوها و خدمات آنلاین سریع‌تر بارگذاری می‌شوند.

کندی اینترنت فقط یک مشکل فنی نیست؛ اثر مستقیم اقتصادی دارد.

اقتصاد دیجیتال به زبان ساده یعنی آن بخش از اقتصاد که بر پایه اینترنت، داده، پلتفرم‌ها، نرم‌افزار، خدمات آنلاین، تجارت الکترونیکی، تبلیغات دیجیتال، فناوری مالی، بازی، هوش مصنوعی و زیرساخت‌های ارتباطی ساخته می‌شود. امروز در بسیاری از کشورها، اینترنت فقط ابزار مصرف محتوا نیست؛ موتور تولید ارزش اقتصادی است.

در ایران اما سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی هنوز پایین است. تولید ناخالص داخلی (GDP)، ارزش کل کالاها و خدمات تولیدشده در اقتصاد یک کشور در یک سال است. وقتی می‌گوییم سهم اقتصاد دیجیتال از GDP چقدر است، یعنی می‌پرسیم چه مقدار از کل اقتصاد کشور از مسیر فعالیت‌های دیجیتال ساخته شده است.

طبق آمارهای مرکز پژوهش‌های مجلس، سهم ارزش افزوده اقتصاد دیجیتال از کل تولید ناخالص داخلی ایران تا سال ۱۴۰۳ حدود ۵.۹ درصد بوده است. با این حال، با توجه به قطعی طولانی‌مدت اینترنت در سال ۱۴۰۴، این احتمال وجود دارد که این سهم کمتر هم شده باشد. ارزش افزوده یعنی ارزشی که یک فعالیت اقتصادی ایجاد می‌کند. از کل تولید ناخالص داخلی ۲۵.۶ هزار همتی کشور در سال ۱۴۰۳، حدود ۱۵۰۳ همت ارزش افزوده از اقتصاد دیجیتال به دست آمده است.

اقتصاد دیجیتال بیش از هر چیز به اعتماد، پایداری و پیش‌بینی‌پذیری نیاز دارد. وقتی اینترنت کند، ناپایدار یا محدود باشد، فروشگاه آنلاین، استارتاپ، تولیدکننده محتوا، فریلنسر، شرکت نرم‌افزاری و حتی کسب‌وکارهای سنتی که به شبکه‌های اجتماعی و پرداخت آنلاین وابسته‌اند، آسیب می‌بینند.

فاصله ایران فقط با برنامه‌های جهانی نیست؛ با اهداف داخلی هم هست. قرار بود سهم اقتصاد دیجیتال تا پایان سال ۱۴۰۷ به ۱۰ درصد برسد. اما سهم فعلی هنوز با این هدف فاصله قابل توجهی دارد.

این عددها یک پیام روشن دارند: ایران فقط در سرعت اینترنت عقب نیست؛ در تبدیل اینترنت به ثروت هم عقب مانده است.

در جهانی که کشورها از داده، پلتفرم، هوش مصنوعی و خدمات آنلاین برای رشد اقتصادی استفاده می‌کنند، اینترنت ضعیف یعنی فرصت‌های شغلی کمتر، صادرات دیجیتال محدودتر، نوآوری کندتر و سهم کوچک‌تر از بازارهای آینده.

اینترنت ایران پس از ماه‌ها اختلال شاید دوباره به وضعیت قبلی برگشته باشد، اما مسئله اصلی همین وضعیت قبلی است؛ اینکه این اینترنت تا حدی کم‌کیفیت و ناپایدار است که در ایران هنوز اینترنت به یک زیرساخت واقعی برای رشد اقتصادی تبدیل نشده است.