شوک جنگ به قدیمیترین بانک کشور
به گزارش زومان، در ماجرای جنگ و سکوت گذرای خیابان، جریان پول هم مسیر همیشگیاش را نمیرود. ایران در دو ماه اخیر، با سایه سنگین یک درگیری نظامی ۴۰ روزه، قطعی اینترنت و تورم نقطه به نقطه بالای ۷۰ درصد (که البته ریشههایش به قبل از جنگ بر میگردد)، سهگانهای را تجربه کرده که کمتر برای یک اقتصاد پیش میآید. کاهش قدرت خرید، لغو پروازها، رکود برخی کسبوکارهای اینترنتی و حملات سایبری و شاید عوامل دیگر به یک واقعیت عینی روی کاغذ منجر شدند: میلیونها تراکنشی که انتظار میرفت انجام شود، اما هرگز در سرورهای بانکی ثبت نشدند.
رکورد بیسابقه در قدیمیترین شعبهها
طبق آمار ثبت شده در گزارش های ماهانه شاپرک، در قلب این توقف دیجیتالی، بانک سپه به عنوان قدیمیترین نهاد مالی کشور، وضعیتی تاریخی را تجربه کرد. دادههای آماری نشان میدهند که در مجموع فروردین و اسفند گذشته، حدود ۱ میلیارد و ۴۰۰ میلیون تراکنش در این بانک به دلیل شرایط جنگی کم شده است. عددی که روزهای خلوتی را برای قدیمیترین بانک کشور به تصویر میکشد.
در فروردین ماه ۱۴۰۵، دستگاههای متصل به این بانک تنها حدود ۳۵۲ میلیون و ۷۷۷ هزار تراکنش را ثبت کردند؛ این عدد رکورد پایینی برای بانک سپه به حساب میآید. چرا که در فروردین سال قبل بیش از ۱ میلیارد و ۱۴۰ میلیون تراکنش انجام شده بود.
- تراکنشها در فروردین ۱۴۰۵ نسبت به فروردین ۱۴۰۴ با افت سنگین ۷۹۰ میلیونی مواجه شدهاند.
این عدد برای بانک سپه معنای بزرگی دارد؛ ثبت تنها ۳۵۳ میلیون تراکنش در یک ماه، کمترین سطح فعالیت ماهانه این نهاد از فروردین ماه سال ۱۳۹۹ تاکنون بوده است و یک رکورد منفی در شش سال گذشته محسوب میشود.
در اسفند ماه نیز، به دنبال هک شدن سیستمهای این بانک، حدود ۶۱۰ میلیون تراکنش مورد انتظار محقق نشد. اگرچه پس از آن حمله سایبری وضعیت به مرور رو به بهبود رفت، اما انگار سرعت ترمیم برای این بانک آنقدر بالا نبود که بتواند آمارها را به روزهای اوجِ بالای یک میلیارد تراکنش در ماه بازگرداند.
گمشدگان در هزارتوی آمار
تصویر کلی اقتصاد نیز تفاوت چندانی با وضعیت قدیمیترین بانک کشور نداشت. شاپرک (شبکه الکترونیکی پرداخت کارتی که واسطه انتقال پول میان بانکهاست) دادههای قابل تاملی از این دو ماه بحرانی منتشر کرده است.
در فروردین امسال حدود ۴ میلیارد و ۱۷۸ میلیون تراکنش بانکی در کشور ثبت شد. این عدد در اسفند ۱۴۰۴ هم کمی بیشتر و حدود ۴ میلیارد و ۲۳۳ میلیون تراکنش بود. در نگاه اول، این ارقام همچنان بزرگ به نظر میرسند، اما وقتی آنها را با گذشته مقایسه کنیم، تصویر متفاوتی دیده میشود.
برای فهم بهتر ماجرا، کافی است به سال قبل برگردیم. در فروردین ۱۴۰۴ تعداد تراکنشها از امسال بیشتر بود؛ یعنی با وجود تورم، رشد جمعیت و بزرگتر شدن اقتصاد، تعداد پرداختها نهتنها رشد نکرده، بلکه چند میلیون فقره کمتر شده است.
اوضاع در اسفند حتی معنادارتر میشود. اسفند معمولاً شلوغترین ماه اقتصادی سال است؛ زمانی که خرید شب عید، سفر، جابهجایی پول و رونق بازارها باعث جهش تراکنشها میشود. اما اسفند گذشته حدود ۳۶۱ میلیون تراکنش کمتر از اسفند سال قبلش ثبت شد؛ افتی که برای چنین ماهی، غیرعادی و قابل توجه است.
در یک اقتصاد عادی، انتظار میرود تعداد تراکنشها با گذشت زمان بیشتر شود؛ چون هم قیمتها بالاتر میرود، هم حجم خرید و فروش افزایش پیدا میکند و هم وابستگی مردم به پرداختهای دیجیتال بیشتر میشود. اما وقتی این رشد اتفاق نمیافتد، یعنی بخشی از فعالیت اقتصادی اساساً از بین رفته یا متوقف شده است.
بر همین اساس، میتوان گفت در مجموع چیزی حدود ۳۶۸ میلیون تراکنش «مورد انتظار» در این دو ماه هرگز اتفاق نیفتاده است؛ عددی که میتواند تصویری از رکود، کاهش خرید مردم و افت فعالیت اقتصادی در کشور باشد.
روزهای سخت برای غولهای بانکی
افت تراکنشها فقط به یک بانک محدود نماند و بازیگران بزرگ دیگر شبکه بانکی نیز درگیر این موج شدند.
بانک ملی — که سال گذشته با بانک آینده ادغام شد — یکی از سنگینترین افتها را تجربه کرد. در مجموع حدود ۳۴۲ میلیون تراکنش کمتر از سطح مورد انتظار برای این بانک ثبت شد. تعداد تراکنشهای بانک ملی در فروردین امسال به حدود ۱ میلیارد و ۱۸۹ میلیون رسید؛ رقمی که پایینترین سطح فعالیت این بانک از فروردین ۱۴۰۱ تاکنون محسوب میشود.
بانک پاسارگاد هم وضعیت مشابهی داشت و حدود ۵۲ میلیون تراکنش کمتر از روند معمول ثبت کرد؛ موضوعی که نشان میدهد افت فعالیت، محدود به بانکهای دولتی نبوده و بانکهای خصوصی را هم درگیر کرده است.
حتی بانک مرکزی هم از این موج در امان نماند. این بانک که بخشی از تراکنشهای مربوط به ثبت اسناد، دستگاه قضایی و نهادهای حاکمیتی را پوشش میدهد، با افتی حدود ۲۸ میلیون تراکنشی روبهرو شد. تعداد تراکنشهای ثبتشده در فروردین به حدود ۳۳ میلیون رسید؛ کمترین سطح فعالیت از ابتدای ۱۴۰۲ تاکنون.
وقتی حتی تراکنشهای مرتبط با خدمات حاکمیتی و اداری هم کاهش پیدا میکند، یعنی رکود فقط در بازار و خرید مردم دیده نمیشود، بلکه بخشی از فعالیتهای رسمی و اداری کشور هم کندتر شده است.
در کنار این بانکها، بانک قرضالحسنه رسالت نیز افتی حدود ۳۸ میلیون تراکنشی را تجربه کرد و بانکهایی مثل ایرانزمین، گردشگری، خاورمیانه و سرمایه هم ماههای سختی را پشت سر گذاشتند.
ارزش پنهان کلیکهای خاموش
فراتر از تعداد پرداختها، ارزش مالی این توقف ارقام تکاندهندهای را آشکار میکند. محاسبه دقیق ارزش هر تراکنش نشان میدهد که جای خالی این اعداد چقدر در اقتصاد حس میشود. برای نمونه، ارزش کل تراکنشهای بانک سپه در فروردین ماه حدود ۱۲۸ هزار و ۵۶۰ میلیارد تومان بود. با یک محاسبه ساده مشخص میشود که میانگین ارزش هر تراکنش در این بانک حدود ۳۶۴ هزار تومان بوده است (این رقم در اسفند ماه حدود ۳۱۷ هزار تومان بود).
بر اساس همین فرمول، میتوان برآورد کرد که در دو ماه درگیری نظامی و قطعی اینترنت، حداقل ۴۸۱ همت (هزار میلیارد تومان پول رایج کشور) ارزش تراکنشهای مورد انتظاری بوده که تنها در بانک سپه از دست رفته است. این عدم تحقق جریان مالی به شکل زیر است:
- برای بانک ملی حدود ۲۰۰ همت،
- برای بانک مرکزی ۵۵ همت،
- برای پاسارگاد ۳۴ همت
- و برای قرضالحسنه رسالت حدود ۲۲ همت برآورد میشود.
ارقامی که هر کدام به تنهایی میتوانستند نقش مهمی را در اقتصاد کشور داشته باشند.
برندگان در میانهی بحران
با وجود این تصویر خاکستری، اگر جریان پول از یک مسیر مسدود شود، گاهی جهتش را تغییر داده و راه دیگری اتخاذ میکند. در حالی که بسیاری از بانکها با ریزش مواجه بودند، روند افزایشی در برخی دیگر به چشم خورد.
دادههای شاپرک نشان میدهد در این مدت، سه بانک بیش از بقیه از این جابهجایی سود بردهاند.
بانک ملت در صدر این فهرست قرار دارد. تعداد تراکنشهای این بانک حدود ۲۹۸ میلیون فقره افزایش پیدا کرده؛ افزایشی که ارزشی معادل ۱۷۶ همت داشته است. این یعنی بخشی از جریان مالی کشور، در روزهایی که بسیاری از شبکههای بانکی با افت فعالیت روبهرو بودند، به سمت بانک ملت حرکت کرده است.
بانک سامان هم یکی دیگر از برندگان این جابهجایی بود. تعداد تراکنشهای این بانک حدود ۱۷۲ میلیون بیشتر شد و نزدیک به ۸۹ همت به گردش مالی آن اضافه کرد.
در همین حال، بانک قرضالحسنه مهر ایران نیز رشد قابلتوجهی را تجربه کرد. تعداد تراکنشهای این بانک حدود ۱۶۲ میلیون افزایش یافت و بیش از ۹۱ همت جریان مالی جدید وارد شبکه آن شد.
به بیان ساده، در روزهایی که اقتصاد زیر فشار نااطمینانی، جنگ و تحریم نفسنفس میزد، بخشی از مردم و کسبوکارها ترجیح دادند مسیر جابهجایی پول خود را تغییر دهند. همین تغییر رفتار باعث شد بعضی بانکها با افت شدید روبهرو شوند و بعضی دیگر، برعکس، به پناهگاه جدید جریان پول تبدیل شوند.