آسیب جنگ و قطع اینترنت به شبکه پرداخت: رکورد سقوط خرید در ایران شکست

به گزارش زومان، در اسفند ۱۴۰۴ و هم‌زمان با آغاز حملات آمریکا به ایران و اختلال گسترده اینترنت، بیش از ۳۱۷ میلیون تراکنش خرید از شبکه پرداخت کشور ناپدید شد؛ افتی کم‌سابقه که حتی از برخی دوره‌های بحرانی سال‌های اخیر نیز سنگین‌تر بود. ردپای این اتفاق را می‌توان هم در فروشگاه‌های فیزیکی دید و هم در اقتصاد دیجیتال؛ جایی که خاموشی اینترنت، بخشی از جریان عادی خرید و فروش را متوقف کرد.

داده‌های شاپرک، شبکه مرکزی ثبت و مدیریت پرداخت‌های کارتی کشور، تصویری متفاوت از آن روزها ارائه می‌دهد. در شرایط عادی، تعداد تراکنش‌های خرید کالا و خدمات در ایران تقریبا هر سال نسبت به سال قبل افزایش پیدا می‌کند. اما اسفند ۱۴۰۴ این روند متوقف شد.

بر اساس آمارها، در اسفند ۱۴۰۴ حدود ۳ میلیارد و ۸۰۸ میلیون تراکنش خرید کالا و خدمات در کشور ثبت شد؛ این در حالی است که تعداد این تراکنش‌ها در اسفند ۱۴۰۳ بیش از ۴ میلیارد و ۱۲۵ میلیون مورد بود. به این ترتیب، تعداد تراکنش‌های خرید نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۳۱۷ میلیون عدد کاهش یافت.

این افت سالانه در شبکه پرداخت ایران اتفاقی نادر محسوب می‌شود. بررسی داده‌ها از سال ۱۳۹۲ تاکنون نشان می‌دهد تنها در چند مقطع محدود چنین کاهش محسوسی در تعداد تراکنش‌ها رخ داده است. نخستین بار در فروردین ۱۳۹۹ و هم‌زمان با شیوع ویروس کرونا بود که تعداد تراکنش‌های خرید نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۲۱۰ میلیون عدد کاهش یافت.

پس از آن، در تیرماه سال گذشته و هم‌زمان با جنگ دوازده‌روزه، تعداد تراکنش‌های خرید حدود ۱۳ میلیون عدد کمتر از مدت مشابه سال قبل ثبت شد. در دی‌ماه گذشته و در جریان اعتراضات نیز این کاهش به حدود ۷ میلیون تراکنش رسید. اما افت ۳۱۷ میلیونی اسفند ۱۴۰۴، از تمام این دوره‌ها بزرگ‌تر بود.

هم‌زمان با خلوت شدن فروشگاه‌های فیزیکی، بخشی از اقتصاد آنلاین نیز عملا از کار افتاد. در اسفند ۱۴۰۴، از مجموع ۳ میلیارد و ۸۰۸ میلیون تراکنش خرید کالا و خدمات، حدود ۱۸۰ میلیون تراکنش مربوط به خریدهای اینترنتی بود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد سهم تراکنش‌های اینترنتی از کل خریدها در این ماه به ۴.۷۴ درصد سقوط کرده؛ رقمی که پایین‌ترین سطح در حدود دو سال گذشته محسوب می‌شود. از شهریور ۱۴۰۱ تاکنون، سهم خریدهای اینترنتی از کل تراکنش‌های خرید هرگز تا این اندازه کاهش نیافته بود.

داده‌ها همچنین نشان می‌دهد حدود ۴۰ میلیون تراکنش اینترنتی نسبت به اسفند سال قبل از بین رفته یا انجام نشده است؛ افتی که بزرگ‌ترین کاهش ثبت‌شده در خریدهای آنلاین طی سه سال اخیر به شمار می‌رود.

هرچند تعداد تراکنش‌های ازدست‌رفته اینترنتی نسبت به کل بازار کمتر بود، اما به دلیل ارزش بالاتر هر خرید آنلاین، اثر ریالی آن قابل توجه برآورد می‌شود.

آمارها نشان می‌دهد میانگین ارزش هر خرید اینترنتی در اسفند سال گذشته حدود ۲ میلیون و ۴۸۰ هزار تومان بوده است. در مقابل، میانگین هر تراکنش خرید از طریق دستگاه‌های کارت‌خوان فروشگاهی حدود ۵۷۸ هزار تومان ثبت شده است.

بر این اساس، می‌توان تخمین زد حجم مبادلاتی که در بخش خریدهای اینترنتی محقق نشد، در مقیاسی نزدیک به ۱۰۱ هزار میلیارد تومان قرار داشته است. در همین حال، ارزش تراکنش‌های فروشگاهی نیز با افتی در حدود ۱۶۰ هزار میلیارد تومان مواجه شد.

البته این ارقام تنها یک برآورد تقریبی از کاهش مبادلات در بخش خرید کالا و خدمات محسوب می‌شود و لزوما به معنای خسارت قطعی یا از بین رفتن کامل این حجم از پول نیست. بخشی از خریدها ممکن است به تعویق افتاده یا از مسیرهای دیگری انجام شده باشد.

از سوی دیگر، تمام این افت را نمی‌توان صرفا نتیجه قطعی اینترنت دانست. کاهش قدرت خرید خانوارها، نااطمینانی ناشی از جنگ و توقف برخی خدمات نیز نقش مهمی در کاهش تراکنش‌ها داشته‌اند. برای مثال، زمانی که پروازها به دلیل شرایط جنگی متوقف می‌شود، طبیعی است که فروش اینترنتی بلیت نیز کاهش پیدا کند.

با این حال، داده‌های شبکه پرداخت نشان می‌دهد اختلال اینترنت و محدود شدن دسترسی به خدمات آنلاین، اثر معناداری بر اقتصاد دیجیتال و الگوی مصرف روزمره مردم گذاشته است؛ موضوعی که بار دیگر وابستگی گسترده کسب‌وکارها و خدمات روزمره به پایداری زیرساخت ارتباطی را آشکار می‌کند.