سرعت عالی فقط برای اقلیت؛ واقعیت پنهان کیفیت اینترنت ایران

به گزارش زومان، اکنون وارد روز ۵۶ام خاموشی گسترده اینترنت در ایران شده‌ایم. بر اساس آمارها، این قطعی از مرز ۱۳۰۰ ساعت گذشته است؛ اتفاقی که نه تنها چرخ کسب‌وکارها را کند کرده، بلکه زندگی روزمره شهروندان را نیز در انزوایی دیجیتال فرو برده است.

اما در پس این خاموشی‌های طولانی و آسیب‌های اقتصادی، پرسش عمیق‌تری نهفته است. پیش از فرا رسیدن این زمستان یخ‌زده دیجیتالی کشور، کیفیت اینترنتی که به دست مردم می‌رسید واقعاً چقدر بود؟ آیا سرمایه‌گذاری روی پلتفرم‌های داخلی توانسته است نیاز کاربران به دنیای آزاد را برطرف کند؟ گزارشی تازه از وضعیت شبکه، تصویری متفاوت از این واقعیت ارائه می‌دهد؛ تصویری از یک شبکه اشباع‌شده که در روزهای بحران، روی پنهان خود را نشان داد.

گزارش اخیر انجمن تجارت الکترونیک ایران نشان می‌دهد دسترسی به اینترنت در ایران بدون ابزارهای دور زدن محدودیت، عملاً غیرممکن شده است. آمارهای نظرسنجی این مرکز به همراه ایسپا می‌گویند ۸۲ درصد از کاربران برای استفاده از شبکه به فیلترشکن نیاز دارند.

نکته جالب‌تر اینجاست که حتی کوچ به پلتفرم‌های بومی نیز نتوانسته این نیاز را از بین ببرد. از میان کسانی که کاربر شبکه‌های اجتماعی هستند، حدود ۴۰ درصد از نمونه‌های داخلی استفاده می‌کنند. با این حال، ۷۳ درصد از همین افراد همچنان به دنبال فیلترشکن هستند. به بیانی ساده‌تر، از هر ۱۰ نفری که در پلتفرم‌های داخلی حضور دارند، بیش از ۷ نفر همچنان در تلاش برای دسترسی به اینترنت آزاد هستند. این اعداد نشان می‌دهند که سرمایه‌گذاری صرف روی سکوهای داخلی، پاسخی به نیازهای ارتباطی جامعه نبوده است.

اما شاید تکان‌دهنده‌ترین بخش ماجرا، اتفاقی است که در دل روزهای قطعی رخ داد. داده‌های بررسی ترافیک نشان می‌دهد که در دوره اوج خاموشی‌ها—یک بازه ۲۲ روزه که تنها ۴ درصد از کاربران خاص به اینترنت دسترسی داشتند—میانگین سرعت اینترنت در ایران به بالاترین حد خود در ۱۲ ماه گذشته، یعنی ۱۱ مگابیت بر ثانیه رسید.

دلیل فنی این جهش سرعت، پدیده‌ای است که کارشناسان آن را «کاهش بار ترافیک در لایه دسترسی» می‌نامند؛ یعنی خلوت شدن ازدحام کاربران در نقطه اتصال به شبکه اینترنت. این واقعیت تلخ نشان می‌دهد که زیرساخت اینترنت کشور، مانند یک اتوبان بزرگ است که در روزهای عادی با موانع و ترافیک مصنوعی مسدود شده است. اما زمانی که این اتوبان دربست در اختیار یک اقلیت یا «طبقه ممتاز» قرار می‌گیرد، کیفیت و سرعت آن به طرز چشمگیری بالا می‌رود. در همان روزهای خاموشی، سهم کاربرانی که تأخیر پایینی در شبکه داشتند به بیش از ۸ درصد رسید.

برای درک بهتر جایگاه ایران در جهان، کارشناسان داده‌های مربوط به ۱۰۰ کشور برتر اقتصادی را زیر ذره‌بین بردند. سه شاخص مهم ارزیابی شد : اختلال، کندی و فیلترینگ. انجمن تجارت الکترونیک به‌ترتیب، برای اندازه‌گیری تأخیر از داده‌های Google CRUX استفاده کرده که می‌تواند نوعی نمایندگی از اختلالات باشد. شاخص محدودیت را از پایگاه داده OONI استخراج کرده و شاخص سرعت را بر اساس رادار Cloudflare سنجیده است.

 طبق گزارش این انجمن و مطالعه روی ۱۱۷ سایت پرکاربردی که در تمام کشورها داده کافی داشتند، به یک ارزیابی از شاخص RTT رسیدند؛ این شاخص یعنی مدت زمانی که طول می‌کشد تا درخواست شما به سرور برسد و پاسخ آن برگردد. اگر شما یک «پیام» به سرور بفرستید و جواب «پیام» برگردد، مدت رفت‌وبرگشت این پیام RTT است. واحد اندازه‌گیری آن هم معمولاً میلی‌ثانیه (ms) است. هر چه این عدد بزرگتر باشد یعنی اختلال یا تاخیر در شبکه بالاتر است.

نتایج نشان داد که ایران در شاخص تأخیر، تنها از ۸ کشور مانند اوگاندا، سودان، کامرون، کوبا و ترکمنستان وضعیت بهتری دارد. از ابتدای سال ۲۰۲۵ تا ماه یازدهم، تنها ۳ درصد از وب‌سایت‌های پرکاربرد ایرانی وضعیت اتصال خوبی داشتند؛ در حالی که ۷۰ درصد در وضعیت متوسط و ۲۶ درصد در وضعیت ضعیف قرار گرفتند.

یک بررسی که روی متوسط زمان پاسخ‌دهی ۳۰۰ هزار سایت داخلی در ماه ژوئن انجام شد، شاخص RTT برای ایران میانگین ۲۷۲ میلی‌ثانیه را ثبت کرد و عملکردمان در این حوزه را به گفته انجمن تجارت الکترونیک، در سطح کشورهای توسعه‌نیافته قرار داد. اما اوضاع در مابقی شاخص‌ها چطور است؟

وضعیت فیلترینگ و سانسور نیز تصویر مشابهی دارد. به گزارش انجمن تجارت الکترونیک، بر اساس شاخص محدودیت شبکه، چین و میانمار در صدر جدول سانسور اینترنت قرار دارند و ایران در جایگاه سوم است. با سانسور محتوای ۳۹ درصد از دامنه‌های بررسی‌شده، ایران در میان ۱۰۰ کشور رتبه ۹۸ را به خود اختصاص داده است. از این صد کشور، ۷۵ کشور هیچ وب‌سایت فیلترشده‌ای در نمونه‌های آماری خود نداشتند.

وقتی صحبت از سرعت خام به میان می‌آید، شکاف با منطقه بیشتر می‌شود. پهنای باند متوسط کاربران در ایران حدود ۵.۴ مگابیت بر ثانیه است، در حالی که این میانگین در آسیا به ۱۳ مگابیت بر ثانیه می‌رسد. در شاخص زمان پاسخ DNS (مدت زمان لازم برای ترجمه آدرس یک سایت به زبان ماشین که سرعت و کیفیت اینترنت را اندازه می‌گیرد)، رکورد ایران ۱۴۱ میلی‌ثانیه و میانگین تأخیر کلی ۱۳۶ میلی‌ثانیه است؛ اعدادی که با میانگین ۸۶ میلی‌ثانیه‌ای آسیا فاصله‌ای معنادار دارند.

در نهایت، با ترکیب تمام این شاخص‌ها و کنار گذاشتن کشورهایی که داده‌های ناقصی داشتند، یک نتیجه‌گیری قاطع به دست آمد: در میان ۱۰۰ اقتصاد اول جهان، ایران با رتبه ۹۲، در عمل ارائه‌دهنده پایین‌ترین سرعت اینترنت به شهروندان خود است. درنهایت طبق ارزیابی‌های انجمن تجارت  الکترونیک بعد از حذف کشورهایی که دامنه حدنصاب برای ارزیابی را نداشتند، ایران بدترین کیفیت اینترنت در میان ۱۰۰ کشور اول با بالاترین تولید ناخالص داخلی در جهان براساس داده های CrUX، پایگاه آماری OONI و Cloudflare را داشته است. شبکه‌ای که در روزهای تاریک نشان داد مشکل اصلی‌اش نه در توان زیرساخت، که در نحوه توزیع و کنترل آن هم است. اما با این حال این اوضاع اینترنت ایران تا پیش از وارد شدن خاموشی های اخیر بوده است. تاریکی هایی که معلوم نیست اکنون رتبه و وضعیت ایران را در این حوزه چه تغییری داده‌اند؟