به گزارش زومان، امروز در تقویم، ۲۸ فروردین ماه سال ۱۴۰۵ است و تقریبا ۵۰ روز از قطعی اینترنت میگذرد. صدای موشکها و جنگندهها در آسمان ایران خاموش شده و فعلا در یک آتشبس موقت به سر میبریم، اما در دنیای دیجیتال، خاموشی همچنان ادامه دارد و اینترنت قطع است.
سال ۱۴۰۴ برای ایران با دو جنگ گره خورد؛ نخست، جنگی ۱۲ روزه که در روزهای پایانی خرداد شعلهور شد و سپس، جنگی ۴۰ روزه که از ۹ اسفند ماه توسط آمریکا و اسرائیل بر کشور تحمیل شد. در کوران این درگیریها، پیش از هر اقدام نظامی متقابلی، نخستین حرکت سیاستگذاران قطع کردن اینترنت بود. در حالی که هنوز برآورد دقیقی از خسارات بمباران زیرساختها وجود ندارد، این خاموشی دیجیتال به تنهایی آسیبهای عمیقی به اقتصاد کشور وارد کرده و باعث کاهش شدید ارتباطات مالی و تراکنشها شده است. اما انگار اوضاع برای یک بانک وخیمتر از سایرین بوده است.
سقوط از قله یک میلیاردی در روزهای جنگ
در میان آشوب جنگ و قطع سراسری اینترنت، بانک سپه به عنوان یکی از مهمترین نهادهای مالی کشور، دو بار هدف حملات سایبری قرار گرفت. اهمیت این موضوع زمانی مشخص میشود که بدانیم این بانک، عمدتاً پس از بانک ملی، رتبه دوم را در ثبت تراکنشهای مالی کشور در اختیار داشته است.
برای درک عمق ماجرا، باید به سراغ آمارهای شاپرک (شبکه مرکزی پرداختهای الکترونیکی و کارتی ایران) رفت. تراکنشهای این شبکه که شامل درگاههای اینترنتی، موبایلی و فروشگاهی میشود، همبستگی معناداری با تولید ناخالص داخلی (کل ارزش کالاها و خدمات تولیدشده در کشور) و نقدینگی (حجم کل پول نقد و سپردههای در گردش) دارد.
بررسیها نشان میدهد که پیش از بحران، بانک سپه پس از ادغام با بانکها و نهادهای مالی دیگر نظیر انصار، همواره رشد ماهانه مستمری را در حجم تراکنشها ثبت میکرد.
در بهار آرام پیش از طوفان، اوضاع طبیعی بود. در فروردین ۱۴۰۴، بیش از یک میلیارد و ۱۴۴ میلیون و ۶۶۷ هزار تراکنش در این بانک ثبت شد که نسبت به فروردین ۱۴۰۳، رشدی ۲۹۶ هزار موردی داشت. این روند در اردیبهشت ۱۴۰۴ نیز با ثبت ۱ میلیارد و ۲۶۳ میلیون و ۱۸۸ هزار تراکنش ادامه یافت که نشاندهنده افزایش ۳۱ میلیون و ۱۰۷ هزار عددی نسبت به سال قبل بود. در واقع، در طول سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ و حتی دو ماه نخست ۱۴۰۴، تعداد تراکنشهای ماهانه این بانک همواره بالای ۱ میلیارد گزارش شده است.
آغاز خاموشی و ناپدید شدن میلیونها تراکنش
اما با شروع خرداد و آغاز جنگ ۱۲ روزه، ورق برگشت. قطعی اینترنت و نخستین حمله سایبری که دسترسی به بانک سپه را مختل کرد، باعث شد تا تعداد تراکنشها به ۱ میلیارد و ۱۳۱ میلیون و ۷۶۱ هزار تراکنش کاهش یابد. این یعنی در همان ماه اول بحران، بانک سپه نسبت به خرداد سال ۱۴۰۳، حدود ۱۵۰ میلیون و ۹۰۱ هزار تراکنش را از دست داد.
با ادامه یافتن شرایط جنگی، این روند نزولی شدت گرفت. از تیر ماه به بعد و برای مدت ۹ ماه متوالی، تعداد تراکنشهای ماهانه به زیر ۱ میلیارد سقوط کرد. سنگینترین ضربه در اسفند ۱۴۰۴ و همزمان با جنگ ۴۰ روزه وارد شد؛ ماهی که در آن تنها کلا ۶۲۲ میلیون و ۵۲۵ هزار تراکنش ثبت شد و در مقایسه با اسفند سال قبل، ۶۰۹ میلیون و ۹۵۶ هزار کمتر شد، یعنی تقریبا تراکنشهای بانک سپه نصف شد.
صورتحساب سنگین یک بحران خاموش
وقتی تمام این ماهها را کنار هم میگذاریم، تصویری نگرانکننده از یک ضرر تدریجی پنهان شکل میگیرد. مجموع تراکنشهای از دست رفته این بانک در سال گذشته، به رقم قابل توجه ۳ میلیارد و ۳۹۸ میلیون و ۶۵۳ هزار تراکنش میرسد.
اما این اعداد از نظر ریالی چه معنایی دارند؟ در فروردین ۱۴۰۴، ارزش کل تراکنشها معادل ۲۵۴.۴ همت (همت مخفف هزار میلیارد تومان، واحد کلان مالی) بود؛ یعنی به طور متوسط ارزش هر تراکنش حدود ۲۲۲ هزار تومان برآورد میشد. با توجه به تورم و تغییرات اقتصادی، این میانگین در اسفند ۱۴۰۴ به ۳۱۷ هزار و ۴۴۴ تومان رسید.
اگر بخواهیم به صورت حداقلی و تنها بر اساس حفظ وضعیت سال گذشته (بدون در نظر گرفتن رشد طبیعی و مورد انتظار تعداد تراکنشها) محاسبه کنیم، ارزش مجموع تراکنشهای از دست رفته به رقم هنگفت ۹۴۰.۵ همت میرسد. این همان ضربه مهلکی است که از تقاطع هکهای سایبری و قطعی اینترنت بر پیکره این بانک بزرگ وارد شده است. البته که با توجه به تجربه جنگ ۱۲ روزه، احتمالا بخشی از مشتریان بانک نیز حساب خود را به بانکهای دیگر منتقل کردهاند.
در نتیجه با اینکه ممکن است بخشی از این تراکنشهای انجامنشده، از طریق بانکهای دیگر جبران شده باشد، اما این سؤال بزرگ همچنان پابرجاست: این فقدان نزدیک به ۱۰۰۰ همتی قرار است چطور جبران شود و آیا بانک سپه به وضعیت عادی برمیگردد؟