اقتصاد در تاریکی؛ ۴۱ روز قطع اینترنت چه بر سر بازار آورد؟

به گزارش زومان، در میانه بحران‌ها و روزهای جنگ، صدای آژیر و تصاویر ساختمان‌های فروریخته تمام توجه‌ها را به خود جلب کرد. اما در پس‌زمینه این اتفاقات پرهیاهو، بحرانی بی‌صدا در حال گرفتن جان اقتصاد بود و هست.

سیاست‌گذاران در ایران، طبق یک روال سنتی، در مواجهه با هر بحرانی بلافاصله به سراغ کلید قطع اینترنت می‌روند. فارغ از اینکه خود جنگ و شرایط حاصل از آن، اقتصاد و کسب‌وکارها را تحت تاثیر قرار می‌دهد، اما با خاموشی اینترنت این نااطمینانی تشدید خواهد شد. زمستان سال گذشته، یعنی سال ۱۴۰۴، فصل تاریکی دیجیتال در کشور بود. قطعی‌ها از روزهای ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه در پی اعتراضات آغاز شد و به تبع آن، اینترنت برای ۲۰ روز در دی و بهمن قطع بود.

سپس، با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران از نهم اسفند، فضای مجازی دوباره تاریک شد و این روند تاکنون ادامه دارد. در سال قبل ۲۱ روز دیگر به قطعی اینترنت افزوده شد و در مجموع، در زمستان گذشته، کشور ۴۱ روز قطعی کامل اینترنت را تجربه کرد. اما قبض این خاموشی طولانی و شرایط ویژه زمستان، برای اقتصاد چقدر شد؟

 برای درک عمق فاجعه، باید به سراغ آمارهای شبکه پرداخت رفت. آمارهای شبکه شاپرک که به عنوان نماینده‌ای قابل‌اعتماد از کل پرداخت‌های مالی کشور شناخته می‌شود، به تازگی منتشر شده است. شاپرک، شبکه‌ای است که تقریباً تمام پرداخت‌های دستگاه‌های کارت‌خوان و خریدهای اینترنتی روزمره مردم را مدیریت می‌کند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که در اسفند ۱۴۰۴، حدود ۴ میلیارد و ۲۳۳ میلیون تراکنش در این شبکه ثبت شده است که نسبت به مدت مشابه سال قبل، حدود ۷.۸۶ درصد افت را نشان می‌دهد. وقتی به کل زمستان نگاه می‌کنیم، تصویر تیره‌تر می‌شود. در مجموع سه ماهه زمستان گذشته، ۱۲ میلیارد و ۶۶۴ میلیون و ۷۷۴ هزار تراکنش انجام شده است. این رقم در مقایسه با زمستان سال ۱۴۰۳ که ۱۲ میلیارد و ۹۱۱ میلیون و ۸۹ هزار تراکنش بود، حدود ۱.۹ درصد کاهش یافته است.

به زبان ساده، حداقل ۲۴۶ میلیون تراکنش به طور قطعی از بین رفته است. چرا حداقل؟ چون به طور تاریخی، رشد تراکنش‌ها (یعنی رشد هر فصل نسبت به فصل مشابه خود در سال گذشته) در زمستان‌ها همیشه مثبت بوده است. در این میان کمترین رشد ثبت شده مربوط به سال ۱۴۰۳ با رقم ۴.۸۵ درصد بوده است. اگر دست‌کم فرض کنیم تراکنش‌ها باید حداقل ۴ درصد رشد می‌کرد، باید منتظر ۱۳ میلیارد و ۴۲۷ میلیون تراکنش می‌بودیم.

حالا این عدد را با عددی که در واقعیت ثبت شده مقایسه کنید. تقاضل واقعیت با ان چه می توانست باشد به ما می‌گوید احتمالا بیش از ۷۶۳ میلیون و ۷۵۷ هزار معامله مالی در این فصل از دست رفته است. زمستان ۸۹ روز بود و قطعی‌ها ۴۱ روز (حدود ۴۶ درصد از فصل) طول کشید؛ این یعی روزهای باقی‌مانده به هیچ‌وجه نتوانستند این خلأ را پر کنند. البته ثبت رکورد تورم ۵۰ درصدی نیز در این میان بی‌تأثیر نبود. تورم، یعنی افزایش مداوم قیمت کالاها که قدرت خرید مردم را کم می‌کند، احتمالا خود عامل مهمی در کاهش تعداد معاملات بوده است.

 این میلیون‌ها تراکنش از دست رفته، چه سهمی از اقتصاد بازی می‌کند؟ در کل سه ماه زمستان، ارزش تمام تراکنش‌های کشور حدود ۷ هزار و ۶۰۸ همت بوده است(همت=هزار میلیارد تومان). با یک تقسیم ساده، میانگین ارزش هر تراکنش در این فصل حدود ۶۰۰ هزار و ۷۵۶ تومان برآورد می‌شود.

وقتی این رقم را در تعداد تراکنش‌های از دست رفته ضرب کنیم، متوجه می‌شویم چه میزان نقدینگی از چرخه اقتصاد بیرون مانده است. نقدینگی، همان پول در گردش است که موتور محرک خرید و فروش در بازار محسوب می‌شود.

محاسبات نشان می‌دهد که این ۴۱ روز قطعی، مانع از گردش حداقل ۴۵۸ همت پول در اقتصاد ایران شده است. حتی اگر محافظه‌کارانه برخورد کنیم و فقط همان افت مطلق ۲۴۶ میلیون تراکنش را معیار قرار دهیم، باز هم به رقم خیره‌کننده ۱۴۸ همت می‌رسیم؛ ۱۴۸ همتی که می‌توانست در چرخ اقتصاد بچرخد اما ناپدید شد.

 برای درک بزرگی این اعداد، می‌توان با برخی خسارت‌های وارد شده حین جنگ مقایسه کرد. طبق گزارش اخیر بیمه ایران، در این مدت حدود ۱۳ هزار خودرو آسیب دیده‌اند که خسارت آن‌ها حدود ۸ هزار میلیارد تومان ارزیابی شده است.

در بخش زیرساخت‌ها نیز، معاون وزیر نیرو خسارت وارد شده به شبکه برق در جنگ اخیر را حدود ۳۲ هزار میلیارد تومان (یا ۳۲ همت) اعلام کرده است.

بسیاری از خرابی‌ها مانند آسیب به جاده‌ها، بنادر، زیرساخت موشکی و نظامی، صنعت فولاد و پتروشیمی و ... هنوز برآورد نشده است. با اینحال همه اینها نشان می‌دهد که عدم‌النفع زمستان گذشته در بخش مالی (یعنی ۱۴۸ همت، آن برآورد کمترین از خسارت قطعی) عدد قابل توجهی است. تازه این عدد بدون در نظر گرفتن روزهای فروردین است.

در حالی که تصمیم‌گیران استدلال می‌کنند قطع اینترنت، ضامن امنیت جامعه در روزهای جنگ است، اعداد و ارقام اقتصادی می‌گویند که این آوارهای دیجیتال و نامرئی، امنیت اقتصادی کشور را تهدید کرده است. حداقل با بودن اینترنت بین‌الملل بخشی از آثار سو جنگ احتمالا کمتر می‌شد و میزان تراکنش‌ها تا این حد افت نمی‌کرد.