بازی موش و گربه بر سر اینترنت/ اجرای الگوی عجیب در ایران
اتصالها تا حدی برگشتهاند، اما نه آنطور که میشناختیم. انگار در حال عبور از یک تونل تاریک هستیم که انتهای آن، به جای روشنایی، دیوارهای بلندتری انتظارمان را میکشد. برخی در این میان هشدار میدهند که این بازگشت موقت، مقدمهای بر یک تغییر بزرگ و نگرانکننده در دسترسی آزاد به اطلاعات است.
بیست روز خاموشی دیجیتال
بهگزارش زومان به نقل از سیانان، دادههای کارشناسان پایش اینترنت در نِتبلاکس (NetBlocks) و کِنتیک (Kentik) نشان میدهد که پس از حدود ۲۰ روز خاموشی مطلق در هنگام اعتراضات، بخشی از ترافیک بازگشته است. اما این بازگشت به معنای آزادی اطلاعات نیست. کارشناسان معتقدند ایران در حال پیادهسازی طرحی قدیمی برای «بازنشسته کردن» دسترسی به اینترنت جهانی است تا کشور را وارد دوران تازهای از انزوای دیجیتال کند. امیر رشیدی، کارشناس امنیت سایبری و مدیر حقوق دیجیتال در گروه «میان»، وضعیت را اینگونه توصیف میکند:
«هر بار که در ایران اینترنت قطع میشود، معمولاً اوضاع به حالت عادی برنمیشود.»
تجربه تلخ فیلترینگ تلگرام در سال ۲۰۱۸ و اینستاگرام در سال ۲۰۲۲، شاهدی بر این مدعاست.
زندگی در قفس شیشهایِ «وایتلیست»
رشیدی معتقد است که دولت گامهای بزرگی برای اجرای سیستمی برداشته که تنها به افراد دارای «مجوزهای خاص» اجازه اتصال به شبکه جهانی را میدهد. کارشناسان به این روش «وایتلیست» (Whitelisting) میگویند. برخلاف روش سنتی که سایتهای بد را فیلتر میکردند (لیست سیاه)، در این روش همه چیز مسدود است مگر اینکه در لیست سفید مجاز باشد.
در این سناریو، شهروندان عادی در اینترنت ملی به نوعی محبوس میشوند. رشیدی میگوید این یعنی نگهداشتن جامعه در تاریکی اطلاعاتی. دادههای اخیر نیز این ادعا را تایید میکنند.
موانع نامرئی و ترافیک دندانهدار
داگ مادوری، مدیر تحلیل اینترنت در کنتیک، متوجه الگوی عجیبی شده است. ترافیک اینترنت ایران پس از وصل شدن، بسیار ناپایدار و دندانهدار بوده است. او حدس میزند:
«شاید یک سامانه جدید فیلترینگ نصب شده که هنوز توان مدیریت ترافیک را ندارد.»
نتبلاکس نیز روز چهارشنبه تایید کرد که با وجود بازگشت دیتاسنترها، کاربران عادی همچنان زیر فشار فیلترینگ شدید و قطعیهای مکررِ ناشی از سیستم وایتلیست له میشوند. رشیدی هشدار میدهد:
«ما معتقدیم که آنها بهسرعت به سمت اجرای کامل این سیاست حرکت خواهند کرد… زیرساخت آن وجود دارد. فکر میکنم آینده بسیار تاریکتر باشد.»
جنگ ستارگان؛ استارلینک علیه سانسور
اما این خیابان یکطرفه نیست. مهسا علیمردانی، از نهاد ناظر حقوق بشر «ویتنس»، معتقد است فیلترینگ در ایران به یک بازی موش و گربه پیچیده تبدیل شده است. ایرانیها حالا از ماهرترین کاربران جهان در دور زدن فیلترینگ هستند و امید اصلی آنها، اینترنت ماهوارهای استارلینک است.
علیمردانی میگوید:
«آنچه واقعاً بازی را تغییر داده این است که اتصال اینترنت دیگر وابسته به حاکمیت نیست. داستان استارلینک در ایران واقعاً شگفتانگیز بوده است.»
با اینکه تنها حدود ۵۰ هزار ترمینال استارلینک (طبق آمار فعالان دیجیتال) وارد بازاری با ۹۲ میلیون نفر جمعیت شده، اما ایران با همین تعداد هم مخالف است. رشیدی نیز پیشبینی میکند سرمایهگذاری دولت برای مقابله با این فناوری در آینده بیشتر خواهد شد.
نبرد ویپیانها و اقتصادِ در زنجیر
در غیاب استارلینک برای عموم، ویپیانها (VPN) خط مقدم مبارزه هستند. اما حتی این ابزارها هم بدون حداقلِ اتصال کار نمیکنند. شرکت پروتون ویپیان گزارش داده که در زمان خاموشی کامل، کاربرانش قطع شدند. آنتونیو سزارانو، مدیر محصول این شرکت میگوید:
«گاهی خاموشی برداشته میشود، اما بعد قابلیتهای بسیار قویای فعال میشود که دور زدن آنها بسیار سخت است.»
مردم حالا چندین ویپیان روی گوشی دارند و یکییکی امتحان میکنند تا روزنهای به بیرون بیابند. اما این موش و گربه بازی، هزینههای سنگینی دارد.
برخلاف چین یا روسیه، ایران به دلیل تحریمها، خدمات داخلی مشابه نتفلیکس یا آمازون دارد و قطع اینترنت جهانی، این کسبوکارهای داخلی را فلج نمیکند، اما به کلیت اقتصاد ضربه میزند.
آخرین قطع سراسری، طولانیتر از خاموشی سال ۲۰۱۹ بود که حدود ۱.۵ میلیارد دلار خسارت به بار آورد.
تجربه شما از سرعت و کیفیت اینترنت در روزهای اخیر چگونه بوده است؟ آیا تغییرات جدیدی را حس کردهاید؟ نظرات خود را با ما در میان بگذارید.