صدای اعتراض از کف بازار: ۳۰ میلیون بار تلاش برای فرار از فیلتر

روی صحبت این گزارش با سیاست‌گذار است، چه بخواند چه نخواند. اجازه بدهید با یک سوال شروع کنیم. اگر در شهرتان دسترسی به بعضی از مغازه‌ها ممنوع شود آیا شما کلاً دیگر خرید نمی‌کنید؟ یا ترجیح می‌دهید راهی پیدا کنید تا به آن مغازه‌ها هم سر بزنید یا کالاهایتان را هر طور شده فراهم کنید؟! این داستان واقعی ماجرای دنیای مجازی است. با وجود تلاش‌های فراوان برای محدود کردن دسترسی کاربران به برنامه‌های محبوبشان، آن‌ها همیشه راهی برای رسیدن به خواسته‌هایشان پیدا کرده‌اند. در این گزارش، می خواهیم بدانیم در کف بازار مجازی چه می‌گذرد؟

سال ۱۳۸۷، زمانی که گوگل پلی به دنیا آمد، دو مشکل بزرگ جلوی پای کاربران ایرانی بود: تحریم‌ها و عدم حمایت از زبان فارسی. این یعنی کاربران ایرانی یا اصلا نمی‌توانستند برنامه‌ای دانلود کنند یا مجبور بودند با روش های غیررسمی مثل فیلترشکن و اپ استورهای متفرقه این کار را انجام دهند که هم خطرناک بود و هم دردسر داشت. انگار گوگل نمی‌خواست با ما کار کند...

«ممکن است به خاطر تحریم‌ها حتی من را زندانی کنند!» این را اریک اشمیت اشمیت (رئیس هیئت مدیره گوگل در آن زمان) در پاسخ به حسام آرمندهی یکی از بنیان‌گذاران اولیه بازار گفته بود. بازار در آن زمان یک تیم کوچک بود؛ تیم اولیه می‌خواستند کف بازار را ثبت کنند ولی چون مردم انگلیسی آن را کافه بازار خواندند، همین اسم را ادامه دادند و کم کم با محدودیت دسترسی کاربران بزرگتر شد.

حالا طبق گزارشی که اپلیکیشن بازار از سال گذشته منتشر کرده، سیستم‌عامل اندروید با ۹۱ درصد سهم غالب را دارد. سامسونگ و شیائومی هم بیش از ۸۰ درصد بازار موبایل کشور را در دست داشتند. این یعنی بازار فرصت خوبی پیدا کرد تا ۵۰ میلیون کاربر فعال ماهانه جذب کند و به یکی از بزرگ‌ترین پلتفرم‌های توزیع اپلیکیشن ایران تبدیل شود. این رقم یعنی آمار آن‌ها می‌تواند ارزیابی نسبتا خوبی از رفتارشناسی مخاطبان به دست دهد.

بیایید نگاهی به دفتر خاطرات دیجیتال کاربران بیندازیم. چه حوزه‌هایی بیشتر از همه جستجو شده‌اند؟

• شبکه‌های اجتماعی: با وجود اینکه نسبت به سال قبل کمی کمتر جستجو شده بودند (حدود ۴۳ درصد کاهش)، هنوز هم صدرنشین لیست بودند( تقریبا ۱۲۷ میلیون بار) . انگار نمی‌شود مردم را از ارتباط و تعامل منع کرد!
• ابزارها و امور مالی: رده‌های بعدی جستجوها را تشکیل می‌دادند. نکته جالب این بود که حوزه امور مالی نسبت به سال قبل تنها حوزه‌ای بوده که رشد داشته است، یعنی احتمالا ما ایرانی‌ها داریم بیشتر به خدمات دیجیتال اعتماد می‌کنیم یا عرضه خدمات از این سمت بیشتر شده‌ است. این وابستگی یعنی احتمال آسیب‌های مالی قطعی اینترنت می‌تواند بالاتر هم برود. در ادمه رتبه چهارم، خرید ، پنجم رفت و آمد ، ششم سرگرمی و هفتم سفر بوده است.

روبیکا، دیوار و ایتا بیشترین جستجوها را داشتند که البته به جز دیوار، نسبت به سال قبل نرخ‌شان کمتر شده است. اینکه پیام رسان های داخلی در این فضا جستجو بشوند، اتفاق عجیبی نیست. عجیب‌تر جستجوی خارجی‌ها است.

جستجوی اسم تلگرام در سال گذشته با ۶ میلیون و ۶۰۰ هزار مرتبه، نشان می‌دهد حتی پس از فیلتر شدن هم کاربران به دنبال این پیام‌رسان محبوب بودند. واتساپ هم داستان مشابهی داشت: وقتی فیلتر شد، جستجوها به شدت کاهش پیدا کرد، اما به محض رفع فیلتر دوباره زنده شد (حدود ۵ میلیون نصب جدید در پایان سال ۱۴۰۳) و به رتبه نهم بیشترین جستجوها در سال گذشته رسید.

اما بازهم ماجرا عجیب‌تر از این می‌شود. طبق بررسی‌ها، یک اسم خاص در لیست خودنمایی می‌کند: «فیلترشکن»! آقا/خانم تصمیم‌گیر، باورتان بشود یا نه، ۸ میلیون نفر فقط در سال ۱۴۰۳ فقط در اپلیکیشن رسمی بازار، همین کلمه را سرچ کرده‌اند.

بررسی انواع دیگر کلمه‌ها و عبارات نشان می‌دهد در آن سال کاربران بازار حداقل ۳۰ میلیون بار دنبال ابزارهای فیلترشکن بودند. اما به دلیل اینکه این برنامه‌ها در بازار نبودند، هیچ نتیجه‌ای نگرفتند. این رقم در سال ۱۴۰۲ در حدود ۴۰ میلیون بود.

این ارقام یعنی کاربران ایرانی هنوز دست از تلاش برای رسیدن به برنامه‌های مورد علاقه‌شان نکشیده‌اند و فیلترینگ نتوانسته است آن‌ها را منصرف کند. از این جا به بعدش را خوب است صاحبان کسب و کارهای داخلی هم بخوانند.

در دی ماه ۱۴۰۳، گوگل پلی دوباره به صورت رسمی برای کاربران ایرانی قابل دسترس شد. این اتفاق باعث شد بازار یک رقیب قدرتمند پیدا کند. اما جالب است که به گفته خودشان مدیران بازار نگران نبودند! آن‌ها معتقد بودند با شناخت عمیق نیازهای کاربران ایرانی و حمایت از توسعه‌دهندگان داخلی، می‌توانند جایگاه خود را حفظ کنند و حتی رقابت سالم باعث ارتقای سطح خدمات شود

آمارهای بازار نشان می‌دهد که در اواخر شهریور ماه ۱۴۰۱ همزمان با فیلتر شدن گوگل پلی، تعداد کاربران بازار به طور عجیبی افزایش پیدا کرده بود. انگار همه به سمت این اپلیکیشن پناه بردند تا جایگزینی برای گوگل پلی پیدا کنند. اما جالب‌تر آن جاست که بعد از مدتی، بیشتر این کاربران دوباره برگشتند و از ابزارهای مختلف برای دسترسی به گوگل پلی استفاده کردند. یعنی در انتها راه خود را پیدا کردند و به آن چه می‌خواستند رسیدند و سیاستگذار را دور زدند.

این اتفاق یک پیام روشن داشت: "کاربران ایرانی بر اساس نیازهای خود تصمیم می‌گیرند و محدودیت‌ها نمی‌توانند آن‌ها را مجبور به انتخاب خاصی کنند!"

مزاحمت برای کاربران ایرانی

سیاست فیلترینگ در ایران مثل یک بازی است که تنها سرعت کار کاربران را پایین می‌آورد. این سیاست انگار قادر نیست مصرف‌کنندگان را از استفاده از اپلیکیشن‌های محبوب منصرف کند و فقط باعث شده آن‌ها خلاق‌تر شوند و را‌های جدیدتری برای دور زدن محدودیت‌ها پیدا کنند.

کسب‌وکارهای داخلی هم می‌گویند که بهترین راه برای رشد آنها، ایجاد زیرساخت‌های رقابت سالم و رفع موانع قانونی و فنی است، نه تلاش برای محدود کردن دسترسی کاربران به دنیای دیجیتال! نظر شما چیست؟