درآمد کمتر نفتی فقط دست دولت را برای پرداخت هزینه‌ها نمی‌بندد؛ خزانه دلاری کشور را هم کم می‌کند و در ادامه می‌تواند به افزایش نرخ دلار دامن بزند.
وقتی قیمت دلار بالا می‌رود، معمولاً اولین سؤال این است که چه اتفاقی افتاده که ارز گران‌تر شده؟ یک راهش آن است که به مرزهای دریایی برویم؛ مثلاً در مسیر نفتکش‌ها، بندرها و راه‌هایی که پول حاصل از فروش نفت باید از آن‌ها به کشور برگردد.
درآمد نفتی برای ایران فقط پولی نیست که دولت با آن حقوق می‌دهد، پروژه اجرا می‌کند یا هزینه‌هایش را می‌پردازد. این درآمد یکی از منابع مهم تأمین ارز کشور هم هست. از ارز حاصل از صادرات نفت، کفه تراز ارزی کشور به سمت عرضه سنگین می‌کند. به زبان ساده، وقتی دلار بیشتری در دسترس باشد، مدیریت بازار ارز آسان‌تر می‌شود؛ البته به شرط آنکه این درآمد واقعاً وصول شود و امکان استفاده از آن وجود داشته باشد.
در هفت ماه نخست امسال، محاصره دریایی و محدودیت‌های حمل‌ونقل نفت، این مسیر را با مشکل روبه‌رو کرده است.
درآمد نفتی و رشد دلار
به گزارش زومان، تصور کنید دولت برای اداره کشور به مقدار مشخصی ارز نیاز دارد. ماجرا یک بحث عرضه و تقاضای کلاسیک در اقتصاد است. ما ارز را برای واردات کالاهای ضروری، مواد اولیه، و برخی نیازهای دیگر وارداتی خرج می‌کنیم. برای مسافرت و بخشی از خدمات هم نیاز به ارز خارجی داریم. این سمت تقاضای بازار است. در آن سمت بازار، عرضه ارز وجود دارد. در ایران از دو محل این ارز تامین می‌شود؛ ارز خصوصی از طریق صادرات غیرنفتی و ارز دولتی از طریق صادرات نفت. هنوز بخش مهمی از بازار را دلارهای نفتی پاسخ می‌دهد. اگر فروش نفت کاهش پیدا کند یا پول فروش آن به‌راحتی به کشور برنگردد، منابع در دسترس محدودتر می‌شود.
در این وضعیت، دولت با دو فشار روبه‌روست: از یک طرف باید هزینه‌هایش را بپردازد و از طرف دیگر، منابع ارزی کمتری برای پاسخ به تقاضا در اختیار دارد. اگر تقاضا برای دلار همچنان بالا بماند، کمبود عرضه می‌تواند به افزایش قیمت آن منجر شود.
این رابطه در پژوهش‌های اقتصادی هم بررسی شده است. مقاله «تحلیل اثر نامتقارن قیمت نفت و شکاف تورم بر نرخ ارز غیررسمی در ایران» نوشته شهریار زروکی، آرمان یوسفی بارفروشی و امیرحسین فتح‌الله‌زاده که در سال ۱۳۹۸ منتشر شده، نشان می‌دهد افزایش قیمت نفت می‌تواند اثر کاهنده‌ای بر نرخ دلار آزاد داشته باشد. این اثر در بررسی آن‌ها هم در کوتاه‌مدت و هم در بلندمدت دیده شده است. در همان پژوهش، اختلاف تورم ایران و آمریکا نیز از عوامل مهم تعیین‌کننده نرخ ارز در بلندمدت معرفی می‌شود.
معنای ساده این یافته آن است که درآمد نفتی بیشتر می‌تواند به مهار رشد دلار کمک کند، اما به‌تنهایی همه ماجرا نیست. اگر تورم بالا باشد، تقاضا برای ارز افزایش پیدا کند یا دسترسی به درآمدهای نفتی محدود بماند، اثر کاهنده درآمد نفتی ممکن است ضعیف‌تر شود.
محاصره دریایی؛ وقتی نفت به ارز تبدیل نمی‌شود
در هفت ماه نخست امسال، مسئله فقط این نیست که ایران چقدر نفت تولید کرده یا روی کاغذ چه میزان نفت فروخته است. مسیر انتقال نفت، امکان حمل آن، هزینه‌های اضافی و از همه مهم‌تر، بازگشت پول فروش هم اهمیت دارد.
کاهش درآمد نفتی می‌تواند از مسیر دیگری هم به اقتصاد فشار وارد کند. اگر دولت درآمد کمتری داشته باشد، اما هزینه‌هایش به همان اندازه کاهش پیدا نکند، فاصله میان درآمد و مخارج بیشتر می‌شود. دولت برای جبران این فاصله ناچار است سراغ منابع دیگری برود؛ منابعی که بسته به شیوه تأمین آن‌ها می‌توانند آثار تورمی داشته باشند.
اگر کسری بودجه از مسیرهایی تأمین شود که به افزایش پایه پولی یا رشد نقدینگی منجر می‌شوند، فشار تورمی هم می‌تواند بیشتر شود. تورم بالا به‌مرور قدرت خرید پول ملی را کاهش می‌دهد و ممکن است تقاضا برای دارایی‌هایی مانند دلار را تقویت کند. در نتیجه، کاهش درآمد نفتی می‌تواند هم منابع ارزی قابل استفاده را محدود کند و هم از مسیر کسری بودجه و تورم، فشار بیشتری بر نرخ ارز وارد آورد.
با این حال، نمی‌توان گفت محاصره دریایی به‌تنهایی نرخ دلار را تا نزدیکی ۲۷۰ هزار تومان بالا برده است. نرخ ارز از مجموعه‌ای از عوامل اثر می‌گیرد: تورم، انتظارات مردم و فعالان اقتصادی، میزان تقاضا برای ارز، سیاست‌های دولت و بانک مرکزی، تحریم‌های مالی و شرایط سیاسی. محاصره دریایی می‌تواند با کاهش درآمد یا محدود کردن دسترسی به ارز، یکی از فشارهای مهم این مجموعه باشد؛ اما برای اندازه‌گیری سهم آن باید اطلاعات مربوط به صادرات واقعی نفت، درآمد وصول‌شده، عرضه ارز و تحولات بازار در همین دوره کنار هم بررسی شوند.
نکته اصلی این است که درآمد نفتی بیشتر، اگر واقعاً به ارز در دسترس تبدیل شود، می‌تواند کفه بازار را به سمت عرضه تقویت کند. در مقابل، وقتی فروش نفت یا بازگشت پول آن محدود می‌شود، سمت عرضه تضعیف می‌شود؛ حال اگر این شرایط با نااطمینانی همراه باشد می‌تواند به تقویت سمت تقاضا منجر شود و نرخ ارز را از روند طبیعی خارج کند. در هفت ماهی که محاصره دریایی بر اقتصاد ایران فشار آورده، این مسیر یکی از توضیح‌هایی است که باید برای فهم رکوردهای تازه دلار جدی گرفت.
