دلار در شهریور و مهر امسال نزدیک به ۱۷ درصد بالا رفت. جهشی که پس از جنگ ۱۲ روزه بیسابقه بود و حتی در دهههای اخیر هم کمسابقه محسوب میشد.
به گزارش زومان، خاطره دلار کمتر از صد هزار تومان خاطرهای دور به نظر میرسد. اما حدود یک سال و نیم پیش دلار حدود ۸۰ هزار تومان بود. جهشهای متوالی دلار برای بسیاری از ما تبدیل به پدیدهای عادی شده است. اما اتفاقی که در شهریور و مهر امسال افتاد حتی با معیارهای پرالتهاب اقتصاد ایران هم معمولی نبود.
دلار در دو ماه پیاپی حدود ۱۷ درصد گران شد؛ جهشی که از زمان آغاز جنگ ۱۲ روزه در خرداد ۱۴۰۴ تاکنون سابقه نداشت.
شگفتی ماجرا اینجاست که بازار ارز در طول جنگ و ماههای پس از آن نیز بارها با تنش نظامی و سیاسی روبهرو شده بود، اما شدیدترین جهشهای ماهانه درست زمانی رقم خورد که فشار جنگ به مسیرهای صادرات نفت و دسترسی کشور به درآمد ارزی رسید. برای فهم اهمیت این اتفاق باید از خلیج فارس شروع کرد و سپس به چهار دهه گذشته برگشت.
از جنگ تا محاصره؛ دو ماهی که دلار آرام نگرفت
آمارهای وزارت اقتصاد نشان میدهد نرخ دلار در خرداد ۱۴۰۴ حدود ۸۲ هزار تومان بود.
جنگ ۱۲ روزه در خرداد ۱۴۰۴، بر خلاف تصور اولیه، بزرگترین جهش ماهانه دلار را رقم نزد. بر اساس دادههای بانک مرکزی، قیمت میانگین دلار در خرداد آن سال حدود یک درصد کاهش یافت. در تیر ۷ درصد و در شهریور و مهر به ترتیب نزدیک به ۱۰ و ۱۰.۴ درصد رشد کرد. حتی جهش ۱۵.۳ درصدی دی ماه ۱۴۰۴ نیز پایینتر از رکوردهای امسال بود.
اما در تابستان ۱۴۰۵ معادله تغییر کرد. رشد ماهانه دلار از ۵ درصد در تیر به ۵.۶ درصد در مرداد و سپس به ۱۶.۹ درصد در شهریور رسید. مهر نیز با رشد ۱۷ درصدی پایان یافت. به این ترتیب، نرخ میانگین دلار از حدود ۱۸۹ هزار تومان در مرداد به ۲۲۱ هزار تومان در شهریور و نزدیک ۲۵۹ هزار تومان در مهر رسید؛ افزایشی تقریباً ۳۷ درصدی طی تنها دو ماه.
این شتاب همزمان با تشدید محاصره دریایی آمریکا رخ داد. واشنگتن پس از توقف موقت محاصره در خرداد، آن را از ۲۳ تیر ۱۴۰۵ دوباره برقرار کرد؛ اقدامی که این بار مستقیماً مسیر صادرات نفت ایران و درآمدهای ارزی کشور را هدف گرفت.
۴۰ سال شوک ارزی؛ جایگاه تاریخی جهش ۱۷ درصدی دلار
برای درک بزرگی جهش اخیر، میتوان روند ۴ دهه اخیر را بررسی کرد؛ سالهایی که اقتصاد ایران با بحران بدهی، تحریم نفتی و خروج سرمایه روبهرو بود.
بررسی دادههای ماهانه از فروردین ۱۳۶۶ تا مهر ۱۴۰۵ نشان میدهد که رشد ۱۷ درصدی دلار اتفاقی به شدت کمسابقه است، اگرچه بیسابقه نیست.
در این دوره نزدیک به ۴۰ ساله، تنها ۱۳ ماه رشدی بیشتر از مهر ۱۴۰۵ داشتهاند. بنابراین مهر و شهریور امسال به ترتیب چهاردهمین و پانزدهمین جهش بزرگ ماهانه دلار در ۴ دهه اخیر بودهاند.
در واقع سال ۱۴۰۵ پس از سه دوره بزرگترین جهش ارزی دهههای اخیر را رقم زده است: سالهای ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴، سال ۱۳۹۱، ۱۳۹۷ و ۱۳۹۹:
- بزرگترین نوسان ماهانه ارزی در مهر ۱۳۹۱ رخ داد؛ زمانی که دلار در یک ماه ۳۵.۴ درصد گران شد.
تشدید تحریمهای نفتی و بانکی، دسترسی ایران به ارز حاصل از صادرات را دشوار کرده بود. تحریم نفتی اتحادیه اروپا که از تیرماه اجرایی شده بود، همراه با محدودیتهای بانکی و بیمهای، صادرات نفت را به شدت کاهش داده بود. صادرات نفت ایران که در سال ۲۰۱۱ حدود ۲.۵ میلیون بشکه در روز بود، تا اکتبر ۲۰۱۲ به نزدیک یک میلیون بشکه سقوط کرد. این کاهش شدید درآمد ارزی، همراه با نگرانی از آینده تحریمها، به یکی از بزرگترین بحرانهای بازار ارز ایران دامن زد.
- دومین جهش بزرگ، با رشد ۳۱.۴ درصدی در اسفند ۱۳۷۳ ثبت شده است.
بحران ارزی آن دوره در بستری از تورم بالا، مشکلات سیاست ارزی و فشار بدهیهای خارجی شکل گرفت و در سال ۱۳۷۴ با تشدید تحریمهای آمریکا ادامه یافت.
- سال ۱۳۹۷ نیز یکی از پرحادثهترین دورههای بازار ارز بود.
خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریمها، دلار را در چند موج متوالی بالا برد. اردیبهشت با رشد ۲۵.۷ درصد، مرداد با ۲۵.۱ درصد و شهریور با ۲۳.۶ درصد، سه نمونه مهم از این جهشها بودند.
- در سال ۱۳۹۹ نیز ترکیب تحریم، همهگیری کرونا و سقوط درآمدهای نفتی، رشدهای بالای ۲۰ درصد نرخ دلار را در تیر و مهر رقم زد.
وجه مشترک بسیاری از این بحرانها روشن است: هر زمان دسترسی ایران به ارز محدودتر شده و همزمان انتظارات تورمی شدت گرفته، بازار دلار با جهشهای بزرگتری مواجه شده است. با این حال، تفاوت مهم جهش ارزی امسال در آن است که فشار آمریکا از تحریمهای مالی و تجاری فراتر رفته و به محدودیت فیزیکی مسیر صادرات نفت رسیده است.
نفت پشت محاصره؛ وقتی منبع دلار کشور خشک میشود
اقتصاد ایران که چندین دهه به تحریمها عادت کرده بود، این بار با محاصرهای مواجه شده که شریانهای صادرات را به کلی قطع کرده است.
محاصره نفتی آمریکا که از تیرماه ۱۴۰۵ دوباره برقرار شد، صادرات نفت خام ایران را تقریباً متوقف کرده است. این در حالی است که ایران پیش از جنگ، روزانه حدود ۲ میلیون بشکه نفت صادر میکرد.
پیامد این محاصره را میتوان در بازار چین دید. رویترز روز ۱۹ نوامبر گزارش داده است که روزانه بیش از یک میلیون بشکه نفت ارزان ایران از دسترس پالایشگاههای مستقل چین خارج شده است. این پالایشگاهها برای جبران کمبود، به سراغ نفت عراق و دیگر صادرکنندگان رفتهاند؛ اتفاقی که علاوه بر کاهش درآمدهای ارزی، خطر از دست رفتن بازارهای سنتی ایران را نیز افزایش میدهد.
در همین شرایط، آمریکا حلقه محاصره را تنگتر کرده است. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا روز گذشته اعلام کرد کشتیهایی که محمولههای بارگیریشده در ایران را در میانه دریا از نفتکش دیگری تحویل بگیرند نیز ممکن است ناقض محاصره شناخته شوند. این تصمیم یکی از روشهای مورد استفاده برای انتقال محمولههای نفتی را هدف قرار میدهد.
در چنین شرایطی، جهش دلار فقط واکنشی به خبرهای جنگ نیست؛ بازتاب نگرانی بازار از کاهش ورود ارز به کشور در ماههای آینده است. کاهشی که اگر ادامهدار شود میتواند ارقام بالاتر ارز را هم تبدیل به واقعیت اقتصاد کشور کند.