صادرات خودروی ایران به ایستگاه صفر رسید؛ رویای تولید ۳ میلیونی در بن‌بست

 به گزارش زومان، در میان تصاویر و ویدئوهای منتشرشده از کشورهای همسایه مانند عراق، روسیه یا ترکیه، پراید، تیبا و برخی دیگر از خودروهای ساخت وطن را دیده‌اید. روزگاری نه‌چندان دور، خودروهای ایرانی پای ثابت بازار چند کشور محدود منطقه بودند؛ حضوری که این روزها به یک سایه کمرنگ و تصویری نوستالژیک تبدیل شده است.

جدیدترین آمارها، روایت تلخی از این حضور دارند. طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴، کل صادرات خودروی ایران به خارج از کشور تنها ۳.۶ میلیون دلار ارزآوری داشته است؛ رقمی بسیار ناچیز که نشان‌دهنده افتی قابل توجه نسبت به سال‌های گذشته است.

ماجرا وقتی نگران‌کننده‌تر می‌شود که بدانیم بخش عمده بار صادرات این صنعت، همیشه بر دوش «قطعات خودرو» بوده که آن هم حالا در شیب تند سقوط قرار گرفته است. به زبان ساده، خودروسازان بزرگ داخلی در این سال‌ها نه‌تنها در داخل کشور کارنامه‌ای زیان‌ده برجای گذاشته‌اند، بلکه چشمه ارزآوری آن‌ها برای اقتصاد ملی نیز عملاً خشک شده است. این موضوع در کنار کاهش درآمد، پیامدهای جدی برای این صنعت در داخل کشور به همراه دارد.

طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، حجم صادرات خودروهای ایرانی بسیار محدود است. سالانه بیش از چند هزار دستگاه بیشتر صادر نمی‌شود. به همین دلیل مرکز پژوهش‌های مجلس می‌نویسد:

صنعت خودروی ایران ماهیتی صادرات محور ندارد.

بررسی روند یک دهه گذشته نشان می‌دهد اوج صادرات خودرو مربوط به سال‌ ۱۳۹۵ بوده که ارزش آن به بیش از ۴۰ میلیون دلار رسید. با این حال در سال‌های بعد این روند بسیار بی‌ثبات بوده و این یعنی خودروسازان داخلی نتوانسته‌اند بازار مشخص و وفاداری برای خود در جهان پیدا کنند.

البته اوضاع در جبهه قطعه‌سازان کمی امیدوارکننده‌تر و باثبات‌تر بود. قطعات یدکی ایرانی برخلاف خود اتومبیل‌ها، توانسته بودند جایگاه نسبتاً مقبولی در برخی بازارهای منطقه‌ای پیدا کنند.

حجم صادرات قطعه در سال ۱۳۹۷ به بیش از ۱۰۶ میلیون دلار رسید. اگرچه این بخش نیز با افت مواجه شد و صادرات آن در سال ۱۴۰۳ به حدود نیمی از سال ۱۳۹۷ یعنی ۵۸.۲ میلیون دلار رسید. در شش ماهه ‍۱۴۰۴ نیز ارزش صادرات این بخش فقط برابر با ۱۸.۳ میلیون دلار بوده که فاصله‌ای بسیار زیاد با سال‌های قبل دارد.  

مرکز پژوهش‌های مجلس انگشت اتهام این سقوط آزاد را به سمت دو عامل کلیدی نشانه می‌رود: تشدید تحریم‌های بین‌المللی و ناپایداری‌های شدید سیاسی و اقتصادی در منطقه، به‌ویژه در دو مقصد سنتی خودروی ایران یعنی عراق و سوریه.

به طور کلی صنعت خودروی ایران با وجود حجم عظیم و جایگاه مهمی که در کشور دارد، سهم بسیار ناچیزی از بازار صادراتی کشور دارد.

طبق آمارها این سهم در تمام طول یک دهه اخیر کمتر از ۰.۵ درصد بوده است. حتی در دوران اوج صادرات خودرو در سال ۱۳۹۷، که ارزش صادرات خودرو و قطعات خودروی ایرانی به حدود ۱۲۰ میلیون دلار رسیده بود، سهم این صادرات در صادرات غیر نفتی کشور برابر با ۰.۳۹ درصد بود که در شش ماهه نخست ۱۴۰۴ به ۰.۰۸ درصد رسیده است.

اما چرا این آمارها یک هشدار برای آینده هستند؟ وقتی صنعتی صادرات‌محور نیست، یعنی تمام بقا، درآمد، سود و نفس کشیدنش به «بازار داخلی انحصاری» گره خورده است. این یعنی محصولات تولیدی، فاقد استانداردهای رقابتی، کیفیت جهانی و کانال‌های تجاری لازم برای عرضه در بازارهای بین‌المللی هستند.

از سمت دیگر هدف‌گذاری شده که ظرفیت تولید خودرو در کشور به سالانه ۳ میلیون دستگاه برسد. این در حالی است که تخمین‌ها نشان می‌دهد تقاضای داخلی خودرو سالانه حدود ۱.۵ میلیون دستگاه است.

بنابراین خودروساز با خود فکر می‌کند که حتی اگر ظرفیت تولید را افزایش دهد، وقتی توان حضور در بازارهای جهانی را نداشته باشد، با کوهی از خودروهای بدون مشتری مواجه خواهد شد. در نتیجه، انگیزه خودروسازان و قطعه‌سازان برای سرمایه‌گذاری‌های جدید در زنجیره ارزش عملاً نابود می‌شود و میزان تولید هرگز به سقف ۳ میلیون دستگاه نخواهد رسید؛ چرا که هیچ عقل سالمی برای انبارهایی که خروجی ندارند، تولید اضافه سرمایه‌گذاری نمی‌کند. بنابراین بدون صادرات و در صورت تداوم وضعیت فعلی، صنعت خودروی ایران چالش‌های جدی پیش رو خواهد داشت.

به نظر شما ظرفیت خودروهای ایرانی برای صادرات به خارج از کشور چقدر است؟