ایرانخودرو خصوصی شد، زیانش دولتی ماند
به گزارش زومان، در حالی که قیمت خودرو در ماههای اخیر قلههای جدیدی را فتح کرده، آمارهای تازه نشان میدهد که درآمد بالاتر، لزوماً به معنای حال خوش برای خودروسازان دولتی نیست. این شرکتها با وجود گردش مالی خیرهکننده، همچنان در باتلاق زیان دستوپا میزنند.
طبق آمارها سالانه بیش از یک میلیون دستگاه خودرو در کشور تولید میشود. که سهم خودروسازان مختلف به صورت زیر است:
- ایرانخودرو: ۴۵ درصد
- سایپا: ۳۰.۵ درصد
- بخش خصوصی: ۲۴.۴ درصد
مرکز پژوهشهای مجلس میگوید با وجود رشد قابل توجه تولید خودرو از سال ۱۴۰۱، تولید در دو خودروساز بزرگ کشور – ایرانخودرو و سایپا – رشد قابل توجهی نداشته است. این در حالی است که تولید بخش خصوصی (گروه بهمن، مدیرانخودرو، کرمانموتور) حدودا ۳ برابر شده و سهم آنها در تولید از ۸ درصد در سال ۱۳۹۵ به بیش از ۲۴ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است.
آمارها نشان میدهد علاوه بر تولید، میان خودروسازان دولتی و بخش خصوصی در سطح سود و زیان هم تفاوت قابل توجهی وجود دارد.
سود و زیان؛ جایی که ورق برمیگردد
عملکرد نامطلوب و زیان انباشته خودروسازان داخلی در سالهای اخیر یکی از مهمترین مشکلات صنعتی کشور بوده است. موضوعی که برخی کارشناسان ریشه آن را «قیمتگذاری دستوری» میدانند.
طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، در شش ماهه نخست سال ۱۴۰۴، درآمد عملیاتی سه خودروساز بزرگ کشور به صورت زیر بوده است:
- ایران خودرو: ۲۱۲ همت
- سایپا: ۷۵ همت
- گروه بهمن: ۲۹ همت
طبق آمارها درآمد عملیاتی ایرانخودرو ۵۲.۲ درصد، سایپا ۵.۴ درصد نسبت به مدت مشابه سال ۱۴۰۳ رشد کرده و در عوض درآمد عملیاتی گروه بهمن با ۳۵.۱ درصد افت مواجه شده است.
با وجود رشد درآمد خودروسازان دولتی، وقتی سود و زیان آنها را بررسی کنیم، ورق برمیگردد. این موضوع را میتوان با سود و زیان عملیاتی، بررسی کرد – شاخصی که نشان میدهد آیا شرکت از محل ساخت و فروش خودروهایش موفق به کسب سود شده یا ضرر کرده است. طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس تراز سود و زیان سه خودروساز بزرگ کشور به صورت زیر بوده است:
- ایرانخودرو: ۱۰.۶ همت ضرر
- سایپا: ۱۷.۷ همت ضرر
- گروه بهمن: ۲.۵ همت سود
طبق آمارها نسبت سود یا زیان عملیاتی به سطح درآمد شرکت که میتواند سطح کارایی و سلامت یک شرکت را نشان دهد، در شش ماهه نخست ۱۴۰۴ در ایران خودرو برابر با منفی ۵.۲ درصد، در سایپا برابر با منفی ۲۳.۶ درصد و در بهمن برابر با مثبت ۸.۷ درصد بوده است. این شاخص به بیان ساده یعنی مثلا در سایپا فروش هر خودروی یک میلیارد تومانی، نه تنها هیچ سودی ایجاد نکرده که ۲۳۶ میلیون تومان ضرر برای این شرکت به همراه داشته است.
ریشه ضرر: خودروساز دولتی یا خصوصی؟
بنابراین آمار سود و زیان نشان میدهد خودروسازهای خصوصی به وضوح عملکرد بهتری از دو غول دولتی – ایرانخودرو و سایپا – دارند. این عملکرد متفاوت یکی از عواملی است که باعث شده بسیاری نوع مدیریت این شرکتها را عامل موثری بر عملکردشان بدانند.
بسیاری تصور میکردند با خصوصی شدن ایرانخودرو، اوضاع تغییر کند. این غول خودروساز کشور، بهمن سال ۱۴۰۳ سرانجام به بخش طور رسمی به بخش خصوصی واگذار شد.
مقایسه آمارهای شش ماه نخست ۱۴۰۳ با آمارهای شش ماه نخست ۱۴۰۴ یعنی بازه قبل و پس از خصوصی شدن این شرکت نشان میدهد درآمدهای عملیاتی ایرانخودرو با ۵۲ درصد رشد همراه بوده که نسبت به خودروسازیهای دیگر رقم قابل توجهی محسوب میشود. با این حال نسبت زیان به درآمد این شرکت مشابه با در سطح ۵ درصد باقی مانده که طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد با وجود رشد قابل توجه درآمدهای عملیاتی، ساختار هزینههای تولید و عملیات این شرکت همچنان زیانده و بیمار است.
از سوی دیگر سطح بدهیهای این شرکت نیز (۲۶۸ همت در شش ماهه نخست ۱۴۰۴) همچنان بالاتر از سطح درآمدهای آن است که نشان میدهد این شرکت هنوز با ریسکهای مالی سنگینی دستبهگریبان است. بنابراین ساختار هزینههای این شرکت پس از خصوصیسازی نیز به طور اساسی اصلاح نشده است و احتمالا مدیران جدید هنوز فرصت اصلاحات اساسی نیافتهاند.
کلاف سردرگم سهامداران
چرا خصوصیسازی معجزه نکرد؟ پاسخ را باید در ترکیب سهامداران جستجو کرد. طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، ایرانخودرو بیش از ۱۷ سهامدار دارد که در حال حاضر سهم مستقیم دولت در ایرانخودرو ۵.۷۲ درصد است. اما در واقعیت، بیش از ۲۰ درصد سهام در اختیار شرکتهای عمومی و بانکهای وابسته به دولت است.
در واقع هفت شرکت دولتی که هر یک تحت نظارت وزراتخانههای متفاوتی هستند در مدیریت ایرانخودرو نقش دارند. وقتی سهامداران یک شرکت از مجموعههای مختلف باشند و هر کدام ساز خود را بزند، تصمیمگیری سخت و مدیریت ناکارآمد میشود؛ نتیجه این کلاف سردرگم، همین زیانهای میلیاردی است که دود آن در نهایت به چشم مصرفکننده میرود.