سناریوی آسمان سیاه؛ برق ۳ روز قطع شود چه اتفاقی می‌افتد؟

تصور کنید یک شب برق خانه قطع شود و دیگر برنگردد. چند ساعت بعد، اینترنت و شبکه تلفن همراه از کار بیفتد، پمپ‌بنزین‌ها تعطیل شوند، دستگاه‌های خودپرداز پول ندهند و حتی آب آشامیدنی در بعضی مناطق قطع شود.

چنین اتفاقی فقط یک سناریوی آخرالزمانی نیست؛ تجربه‌ای است که بخشی از مردم بریتانیا یک دهه پیش از سر گذراندند و حالا دولت این کشور برای مقابله با نمونه‌ای گسترده‌تر از آن برنامه‌ریزی می‌کند.

به گزارش بی‌بی‌سی، دولت بریتانیا و نهادهای مسئول زیرساخت‌های حیاتی در حال بررسی راهکارهایی هستند که کشور بتواند در صورت وقوع خاموشی گسترده و طولانی، دست‌کم ۷۲ ساعت خدمات ضروری را حفظ کند.

این سناریو در ادبیات مدیریت بحران با عنوان «آسمان سیاه» یا Black Sky شناخته می‌شود؛ وضعیتی که در آن اختلال گسترده شبکه برق، زنجیره‌ای از خدمات وابسته به برق را نیز از کار می‌اندازد.

ساعت ۱۰:۴۵ شب پنجم دسامبر ۲۰۱۵، طغیان رودخانه لون در شهر لنکستر باعث قطع برق ۶۱ هزار و ۵۰۰ نفر شد.

راجر کمپ استاد مهندسی دانشگاه لنکستر آن شب مشغول تماشای یک سریال جنایی بود که ناگهان همه‌چیز خاموش شد. نه‌تنها خانه او، بلکه چراغ‌های خیابان و روشنایی شهرهای اطراف نیز از بین رفت.

کمپ می‌گوید فردای آن شب، وقتی برای پیاده‌روی بیرون رفت، صحنه‌ها شبیه فیلم‌های زامبی بود. مردم برای پیدا کردن آنتن موبایل سرگردان بودند و مقابل تنها باجه تلفنی فعال، صف طولانی تشکیل شده بود.

قطع برق به‌سرعت از یک مشکل روشنایی به بحرانی شهری تبدیل شد. خانه‌ها گرمایش خود را از دست دادند، برخی شبکه‌های آبرسانی به دلیل وابستگی به پمپ‌های برقی مختل شدند و ایستگاه راه‌آهن، فروشگاه‌ها و پمپ‌بنزین‌ها تعطیل شدند.

چراغ‌های راهنمایی و بیشتر خودپردازها نیز از کار افتادند.

در میان این اختلال گسترده، دو فناوری قدیمی همچنان کار می‌کردند: تلفن‌های ثابت سیم‌مسی و رادیوی FM.

یک ایستگاه رادیویی محلی با کمک ژنراتور اضطراری توانست اطلاع‌رسانی را ادامه دهد و به یکی از معدود منابع معتبر اخبار برای ساکنان تبدیل شود.

کارشناسان مدیریت بحران معتقدند سه روز نخست خاموشی گسترده برای حفظ نظم عمومی و ادامه خدمات حیاتی اهمیت ویژه‌ای دارد.

در این حوزه اصطلاحی وجود دارد که می‌گوید: «ما فقط ۹ وعده غذایی تا هرج‌ومرج فاصله داریم.»

منظور این است که اگر دسترسی مردم به غذا و خدمات ضروری برای سه روز مختل شود، یک بحران زیرساختی می‌تواند به بحرانی اجتماعی تبدیل شود.

مسئله فقط خاموش شدن چراغ‌ها نیست. لرد هریس رئیس کمیسیون ملی آمادگی بریتانیا، توضیح می‌دهد که قطع برق می‌تواند شبکه آبرسانی را نیز متوقف کند؛ زیرا انتقال آب در بسیاری از مناطق به پمپ‌های برقی وابسته است.

اختلال در جریان آب همچنین ممکن است باعث گرفتگی شبکه فاضلاب و بازگشت پساب به ساختمان‌ها شود.

هم‌زمان، وابستگی روزافزون خدمات بانکی، فروشگاهی، حمل‌ونقل و ارتباطات به زیرساخت‌های دیجیتال، پیامدهای قطعی برق را گسترده‌تر کرده است.

یکی از بخش‌های مهم آمادگی بریتانیا، طرح اضطراری بی‌بی‌سی برای ادامه اطلاع‌رسانی در زمان خاموشی سراسری است.

بر اساس اطلاعات این گزارش، حدود ۱۰۰ نفر از کارکنان بی‌بی‌سی مسئول اداره یک استودیوی رادیویی اضطراری خواهند بود.

این مرکز از خطوط ارتباطی امن و مستقل از اینترنت استفاده می‌کند و ذخایر سوخت، آب و غذا خواهد داشت تا دست‌کم سه روز بدون دریافت تجهیزات و تدارکات تازه فعالیت کند.

پیام‌های اضطراری دولت نیز از طریق این شبکه منتشر می‌شوند. دستورالعمل‌هایی مانند میزان مصرف روزانه آب و نحوه دفع پسماند سرویس‌های بهداشتی در شرایط قطع آب، از قبل تهیه شده‌اند.

دکل‌های رادیویی نیز به ژنراتورهای مستقل و مخازن سوخت مجهز هستند تا حتی در صورت قطع اینترنت و برق عمومی، پخش برنامه ادامه پیدا کند.

کارکنان برای ارتباط با یکدیگر از تلفن‌های ماهواره‌ای استفاده خواهند کرد و در صورت ازکارافتادن آن‌ها نیز محل‌های ملاقات و دستورالعمل‌های جایگزین از پیش تعیین شده است.

خاموشی گسترده آوریل ۲۰۲۵ در اسپانیا، پرتغال و جنوب غربی فرانسه، نگرانی‌ها درباره شکنندگی زیرساخت‌های برق اروپا را افزایش داده است.

بریتانیا در کنار تقویت سامانه‌های اضطراری، روی فناوری‌های جایگزین نیز سرمایه‌گذاری می‌کند.

آژانس پژوهش و اختراع پیشرفته این کشور (ARIA) حدود ۷۰ میلیون پوند به توسعه سامانه‌های پروازی ارتفاع‌بالا اختصاص داده است؛ تجهیزاتی که می‌توانند برای مدت طولانی بر فراز کشور پرواز کنند و هنگام ازکارافتادن شبکه‌های زمینی، ارتباطات تلفن همراه و اینترنت اضطراری را برقرار نگه دارند.

اما یکی از نگرانی‌های کارشناسان این است که با دیجیتالی شدن زیرساخت‌ها، بسیاری از سامانه‌های پشتیبان قدیمی کنار گذاشته شده‌اند.

شبکه تلفن ثابت سیم‌ مسی بریتانیا که در برخی قطعی‌های برق همچنان قابل استفاده بود، قرار است در ۳۱ ژانویه ۲۰۲۷ از مدار خارج شود. آینده رادیوی FM نیز در دست بررسی است.

منتقدان هشدار می‌دهند که این تغییرات ممکن است گزینه‌های ارتباطی مستقل از شبکه برق را محدود کند.

دولت بریتانیا تأکید می‌کند که در حال حاضر تهدید مشخصی علیه شبکه برق کشور وجود ندارد و شبکه برق این کشور در تاریخ ۷۵ ساله خود هرگز به‌طور کامل از کار نیفتاده است.

بنابراین، برنامه‌ریزی برای سناریوی «آسمان سیاه» به معنای پیش‌بینی وقوع قریب‌الوقوع خاموشی نیست؛ بلکه تلاشی برای آمادگی در برابر بحرانی کم‌احتمال اما بسیار پرهزینه است.

مسئله اساسی این است که پیشرفت فناوری، جوامع را به شبکه‌های به‌هم‌پیوسته و وابسته به برق تبدیل کرده است. این وابستگی کارایی اقتصاد را افزایش داده، اما در عین حال باعث شده اختلال در یک زیرساخت بتواند بخش‌های متعدد زندگی روزمره را فلج کند.

راجر کمپ که تجربه خاموشی لنکستر را بررسی کرده، معتقد است آمادگی جامعه حتی نسبت به گذشته کاهش یافته است.

از نگاه او، کنار گذاشتن سامانه‌های ارتباطی قدیمی بدون ایجاد جایگزین‌های مستقل از برق، نشان می‌دهد هنوز برای پاسخ به یک پرسش ساده آماده نیستیم: اگر برق نباشد، چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار خواهیم کرد؟