ال‌نینو چیست؟ تأثیر ال‌نینو بر ایران و استان‌های در معرض بارش و سیل

ال‌نینو فقط یک اصطلاح هواشناسی نیست؛ پدیده‌ای است که می‌تواند الگوی بارش، دما و حتی احتمال وقوع سیل و خشکسالی را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد. امسال این پدیده دوباره به یکی از موضوعات مهم پیش‌بینی‌های اقلیمی تبدیل شده است. گزارش‌های بین‌المللی از شکل‌گیری یک ال‌نینوی بسیار قوی در اقیانوس آرام حکایت دارند و پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی ایران نیز از احتمال بارش‌های بیش از حد معمول در بخش‌هایی از کشور خبر می‌دهند. اما آیا این اتفاق به معنای پایان خشکسالی ایران است؟ و مردم کدام مناطق باید بیشتر مراقب باشند؟

ال‌نینو زمانی اتفاق می‌افتد که آب سطحی بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی گرم‌تر از میانگین معمول شود. این تغییر دما، الگوی بادها و گردش هوا را در مقیاس بزرگی تغییر می‌دهد. در نتیجه، محل شکل‌گیری ابرها و بارش‌ها جابه‌جا می‌شود و اثر آن می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر، در مناطقی مانند خاورمیانه و ایران، دیده شود.

برای درک ساده‌تر، اقیانوس آرام را یک تنظیم‌کننده بزرگ آب‌وهوای جهان تصور کنید. وقتی دمای آب آن تغییر می‌کند، جریان‌های هوا هم تغییر می‌کنند و ممکن است در یک منطقه بارش بیشتر و در منطقه‌ای دیگر خشکسالی ایجاد شود.

ال‌نینو بخشی از چرخه‌ای به نام ENSO است که سه وضعیت دارد: ال‌نینو، لانینا و وضعیت خنثی.

در لانینا، آب بخش‌هایی از اقیانوس آرام سردتر از معمول می‌شود. این دو پدیده معمولاً هر چند سال یک‌بار تکرار می‌شوند و اثر یکسانی بر همه مناطق جهان ندارند. سازمان جهانی هواشناسی و مرکز پیش‌بینی اقلیم آمریکا سازوکار و وضعیت این چرخه را به‌صورت مستمر بررسی می‌کنند.

بر اساس گزارش ۸ اکتبر ۲۰۲۶ مرکز پیش‌بینی اقلیم آمریکا (NOAA)، شاخص دمای آب در منطقه نینو ۳٫۴ به مثبت ۲٫۱ درجه سانتی‌گراد رسیده است. این مرکز احتمال تداوم ال‌نینوی قوی تا بسیار قوی را در زمستان پیش رو بیش از ۸۳ درصد برآورد کرده است.

سازمان جهانی هواشناسی نیز در چشم‌انداز ۲۱ اکتبر خود از ادامه تقویت این پدیده تا زمستان ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ خبر داده است. در پیش‌بینی چندمدلی این سازمان، میانگین ناهنجاری دمای آب در منطقه نینو ۳٫۴ برای دوره نوامبر تا ژانویه حدود مثبت ۳٫۸ درجه برآورد شده است. این عدد پیش‌بینی میانگین فصلی مدل‌هاست، نه دمای ثبت‌شده فعلی اقیانوس.

اهمیت موضوع فقط به شدت ال‌نینو محدود نمی‌شود. سازمان جهانی هواشناسی در گزارش منطقه‌ای ۱۵ اکتبر اعلام کرده است که در بخش بزرگی از کشورهای عربی و خاورمیانه، احتمال بارش بیش از حد معمول در ماه‌های اکتبر تا دسامبر وجود دارد. این چشم‌انداز بر اساس مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی، از جمله ال‌نینو و وضعیت اقیانوس هند، تهیه شده است.

ایران در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و تغییر در مسیر سامانه‌های بارشی می‌تواند برای منابع آب آن اهمیت زیادی داشته باشد. ال‌نینو مستقیماً باران را از اقیانوس آرام به ایران منتقل نمی‌کند؛ بلکه با تغییر گردش عمومی جو، ممکن است بر مسیر حرکت سامانه‌های بارشی مدیترانه‌ای و میزان رطوبت ورودی به کشور اثر بگذارد.

این ارتباط فقط یک فرضیه نیست. پژوهشی که در سال ۲۰۱۸ در نشریه علمی Climate Dynamics منتشر شد، با بررسی داده‌های جوی ایران در فاصله سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۶ نشان داد تغییرات دمای آب منطقه نینو ۳٫۴ حدود ۲۶ درصد از تغییرات سالانه بارش ایران را توضیح می‌دهد. نتیجه پژوهش این بود که در دوره‌های ال‌نینو، بسیاری از مناطق ایران تمایل به بارش بیشتر و در دوره‌های لانینا تمایل به بارش کمتر دارند.

پژوهش جدیدتر منتشرشده در آوریل ۲۰۲۶ در نشریه Journal of Hydrology: Regional Studies نیز با بررسی داده‌های حوضه‌های آبریز ایران از سال ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ به نتیجه مشابهی رسیده است: در دوره‌های ال‌نینو، ناهنجاری مثبت بارش در بیشتر حوضه‌های کشور بیشتر دیده می‌شود؛ اما شدت این تغییر در مناطق مختلف یکسان نیست. در ال‌نینوهای قوی حتی ممکن است بارش در بخشی از مرکز کشور کاهش و در جنوب‌شرق افزایش پیدا کند.

پس ال‌نینو احتمال بارش بیشتر را افزایش می‌دهد، اما تضمین نمی‌کند که همه استان‌ها بارندگی یکسانی داشته باشند.

بر اساس پیش‌بینی فصلی اعلام‌شده از سوی سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی ایران، تمرکز بارش‌های بیش از نرمال در پاییز ۱۴۰۵ بیشتر در غرب، جنوب‌غرب و دامنه‌های زاگرس خواهد بود. بخش‌هایی از دامنه‌های البرز نیز ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند. او در عین حال تأکید کرده است که سیگنال بارش بیشتر در پیش‌بینی‌های زمستان ضعیف‌تر شده است.

این فهرست به معنای پیش‌بینی قطعی سیل در همه این استان‌ها نیست. پیش‌بینی فصلی فقط احتمال و الگوی کلی را نشان می‌دهد؛ برای تشخیص خطر در یک شهر یا شهرستان باید هشدارهای کوتاه‌مدت هواشناسی را دنبال کرد.

نه لزوماً. این یکی از مهم‌ترین سوءبرداشت‌ها درباره ال‌نینو است. افزایش بارش الزاماً به معنای افزایش ذخیره آب نیست. اگر بارندگی در چند روز و با شدت زیاد اتفاق بیفتد، بخش زیادی از آن ممکن است به‌صورت روان‌آب از دسترس خارج شود و حتی سیلاب ایجاد کند.

برای مثال، بارانی که طی چند هفته به‌تدریج در خاک نفوذ می‌کند، می‌تواند به تغذیه آب‌های زیرزمینی کمک کند. اما بارش بسیار شدید در مدت کوتاه ممکن است از ظرفیت خاک و شبکه رودخانه‌ها فراتر برود و به‌جای جبران خشکسالی، خسارت ایجاد کند.

در واقع ایران به بارش نیاز دارد، اما مهم‌تر از مقدار بارش، زمان، شدت و محل وقوع آن است.

• اگر در نزدیکی رودخانه، مسیل یا مسیر عبور آب زندگی می‌کنید، از ساخت‌وساز و توقف در این مناطق خودداری کنید.
• هنگام بارندگی شدید از عبور با خودرو یا موتورسیکلت از آب‌گرفتگی‌ها و زیرگذرها بپرهیزید.
• ناودان‌ها، پشت‌بام‌ها و مسیرهای خروج آب ساختمان را پیش از بارندگی بررسی کنید.
• کشاورزان و دامداران تجهیزات و دام‌های خود را از بستر رودخانه‌ها و نقاط کم‌ارتفاع دور نگه دارند.
• هشدارهای رسمی هواشناسی و مدیریت بحران را دنبال کنید؛ پیش‌بینی فصلی جایگزین هشدار روزانه نیست.

ال‌نینو را نمی‌توان از روی بارندگی در شهر خودمان یا گرم شدن هوا تشخیص داد. معیار اصلی، اندازه‌گیری دمای سطح آب اقیانوس آرام استوایی است. شاخص نینو ۳٫۴ یکی از مهم‌ترین معیارهاست.

در روش متداول NOAA، اگر میانگین سه‌ماهه دمای آب در منطقه نینو ۳٫۴ دست‌کم نیم درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین بلندمدت باشد و این وضعیت در چند دوره متوالی ادامه پیدا کند، شرایط ال‌نینو برقرار می‌شود. دانشمندان در کنار دمای آب، تغییر بادها و فشار جو را نیز بررسی می‌کنند؛ چون ال‌نینو یک پدیده مشترک اقیانوس و جو است.

ال‌نینوی قوی امسال می‌تواند احتمال بارش بیشتر در بخش‌هایی از ایران را افزایش دهد، به‌ویژه در غرب و جنوب‌غرب کشور. اما نه پایان خشکسالی قطعی است و نه وقوع سیل در همه مناطق. آنچه اهمیت دارد، آمادگی برای بارش‌های شدید و مدیریت درست آبی است که احتمالاً در برخی مناطق بیشتر از معمول خواهد بود.