ایران همچنان در فهرست سیاه FATF قرار دارد، اما تعامل دوباره با این نهاد و تداوم نقشه راه، فرصتی برای رفع محدودیت‌های بانکی فراهم کرده است.
گروه ویژه اقدام مالی (FATF) در بیانیه جدید خود در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۸ آبان ۱۴۰۵)، ضمن اشاره به ازسرگیری تعامل ایران با این نهاد، از تهران خواست برای رفع کاستی‌های نظام مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم اقدامات بیشتری انجام دهد.
اگرچه ایران همچنان در فهرست کشورهای پرخطر مشمول فراخوان برای اقدام (فهرست سیاه FATF) قرار دارد و اقدامات مقابله‌ای علیه آن ادامه خواهد داشت، اشاره این نهاد به تعامل مجدد ایران و دریافت گزارش به‌روزشده از اقدامات کشور، نشان می‌دهد مسیر پیگیری برنامه اقدام همچنان باز است.
بر اساس بیانیه FATF، ایران در سپتامبر ۲۰۲۶ گزارشی از اقدامات خود برای رفع کاستی‌های موجود در برنامه اقدام ارائه کرده است.
این نهاد می‌گوید ایران در زمینه انطباق فنی، از طریق ایجاد چارچوبی برای دریافت درخواست‌های بین‌المللی انسداد دارایی‌ها، پیشرفت محدودی داشته است.
بااین‌حال، از نظر FATF، این پیشرفت برای رفع کاستی‌های بنیادین نظام مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم ایران کافی نیست.
FATF همچنان معتقد است چارچوب حقوقی ایران در جرم‌انگاری تأمین مالی تروریسم و ایجاد نظام تحریم‌های مالی هدفمند مطابق با استانداردهای این نهاد نقص دارد.
همچنین این نهاد نسبت به نحوه تصویب و اجرای کنوانسیون پالرمو و کنوانسیون مقابله با تأمین مالی تروریسم ایرادهایی مطرح کرده و خواستار اصلاح حق‌شرط‌های گسترده ایران نسبت به این کنوانسیون‌ها شده است.
نقشه راه ایران در FATF چه وضعیتی دارد؟
ایران در ژوئن ۲۰۱۶ (خرداد ۱۳۹۵) تعهد سیاسی در سطح عالی برای رفع کاستی‌های نظام مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم از طریق اجرای یک برنامه اقدام ارائه کرد. مهلت اجرای این برنامه در ژانویه ۲۰۱۸ (دی ۱۳۹۶) به پایان رسید، اما بخش عمده تعهدات آن همچنان اجرا نشده است.
در اکتبر ۲۰۱۹، FATF به‌دلیل پیشرفت‌نکردن ایران، از کشورهای عضو خواست نظارت بر شعب و شرکت‌های تابعه مؤسسات مالی ایرانی را افزایش دهند و الزامات گزارش‌دهی و حسابرسی مرتبط با فعالیت‌های مالی ایران را تشدید کنند.
از فوریه ۲۰۲۰ نیز این نهاد خواستار اعمال اقدامات مقابله‌ای مؤثر علیه ایران شد.
با وجود این، در بیانیه اکتبر ۲۰۲۶، FATF از تعامل مجدد ایران و دریافت گزارش جدید این کشور خبر داده است. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد برنامه اقدام ایران همچنان مبنای ارزیابی و پیگیری این نهاد است و پرونده ایران به‌عنوان یک موضوع مختومه کنار گذاشته نشده است.
البته FATF تأکید کرده ایران تا زمان تکمیل تمام موارد برنامه اقدام، در فهرست کشورهای پرخطر مشمول فراخوان برای اقدام باقی خواهد ماند. این نهاد همچنین اعلام کرده در صورت تصویب و اجرای کنوانسیون‌های پالرمو و مقابله با تأمین مالی تروریسم مطابق با استانداردهای خود، درباره گام‌های بعدی، از جمله احتمال تعلیق اقدامات مقابله‌ای تصمیم‌گیری خواهد کرد.
FATF دقیقاً چه انتظاری از ایران دارد؟
این نهاد شش محور اصلی را برای پیشرفت بیشتر ایران مشخص کرده است:
۱. جرم‌انگاری کافی تأمین مالی تروریسم مطابق با استانداردهای FATF.
۲. شناسایی و مسدودسازی دارایی‌های مرتبط با تروریسم بر اساس قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد.
۳. ایجاد نظام قابل اجرا برای شناسایی و احراز هویت مشتریان و اجرای الزامات مراقبت مقتضی.
۴. ارائه شواهد درباره شناسایی و برخورد با ارائه‌دهندگان فاقد مجوز خدمات انتقال پول و ارزش.
۵. انطباق تصویب و اجرای کنوانسیون‌های پالرمو و مقابله با تأمین مالی تروریسم با استانداردهای FATF و فراهم‌کردن امکان معاضدت قضایی متقابل.
۶. اطمینان از اینکه اطلاعات کامل فرستنده و دریافت‌کننده در حواله‌های الکترونیکی ثبت و بررسی می‌شود.
در کنار این موارد، FATF از کشورهای عضو خواسته اقدامات مقابله‌ای علیه ایران را ادامه دهند. این اقدامات می‌تواند شامل محدودیت در روابط کارگزاری بانکی، محدودکردن تراکنش‌های مالی و مجازی با ایران و جلوگیری از ایجاد شعب و دفاتر نمایندگی مؤسسات مالی در دو کشور باشد.
استثناهای بشردوستانه
FATF در بیانیه خود تأکید کرده کشورها هنگام اجرای اقدامات مقابله‌ای باید جریان‌های مالی مرتبط با کمک‌های بشردوستانه، تأمین مواد غذایی، ملزومات بهداشتی و درمانی، هزینه‌های عملیاتی نمایندگی‌های دیپلماتیک و حواله‌های شخصی را نیز در نظر بگیرند.
بر اساس این بیانیه، این جریان‌های مالی باید با توجه به ریسک‌های احتمالی تأمین مالی تروریسم و تأمین مالی اشاعه مرتبط با ایران و در چارچوب تعهدات بین‌المللی کشورها، به‌صورت متناسب و مبتنی بر ریسک مدیریت شوند.
پنجره شانس ایران
بیانیه جدید FATF بر یک نکته تأکید می‌کند: نقشه راه ایران برای رفع کاستی‌های مورد نظر این نهاد باطل نشده و همچنان فرصتی برای پیگیری و تکمیل آن وجود دارد.
از این منظر، اشاره FATF به ازسرگیری تعامل ایران و دریافت گزارش به‌روزشده از اقدامات کشور را می‌توان نشانه‌ای از بازبودن مسیر تعامل دانست.
به بیان دیگر، اگرچه ایران هنوز نتوانسته بخش عمده تعهدات خود را اجرا کند و در فهرست سیاه باقی مانده است، امکان پیشبرد برنامه اقدام و مذاکره برای رفع موانع همچنان وجود دارد.
این فرصت البته به معنای تغییر وضعیت فعلی ایران یا کاهش خودکار محدودیت‌های بانکی نیست. FATF صراحتاً اعلام کرده که اقدامات مقابله‌ای تا تکمیل برنامه اقدام ادامه خواهد داشت و حتی در صورت تصویب و اجرای دو کنوانسیون مورد اشاره، تعلیق این اقدامات نیازمند تصمیم جداگانه این نهاد است.
بنابراین، بیانیه اکتبر را می‌توان هم‌زمان حاوی دو پیام دانست: از یک سو، FATF همچنان نسبت به کاستی‌های نظام مالی ایران نگران است و فشارهای مقابله‌ای را حفظ می‌کند؛ از سوی دیگر، مسیر تعامل برای رفع این کاستی‌ها را نبسته است. همین مسیر باز، فرصتی است که می‌تواند به‌عنوان پنجره شانس ایران برای خروج از فهرست سیاه مورد توجه قرار گیرد.
