کمک‌خلبان فلای دبی چگونه از فیلتر امنیتی عمان، امارات و اسرائیل گذشت؟

وال استریت ژورنال می‌نویسد: پیش از آنکه همام الحمامی پشت سر کاپیتان پرواز فلای دوبی 1073 بایستد، تبر اضطراری را بالا ببرد و حمله‌ای را آغاز کند که هواپیما را تا آستانه‌ سقوط پیش برد، مقام‌های سه کشور فرصت‌های متعددی برای دور نگه‌داشتن او از کابین داشتند.

عمان فعالیت‌های آنلاین الحمامی را بررسی کرده و به‌دلیل علاقه‌ بیش از حد او به ایدئولوژی افراطی، اعتماد به او را برای ادامه‌ پرواز در عمان‌ایر ناممکن دانسته بود. مقام‌های عمانی او را از پرواز منع کردند، به برنامه‌ افراط‌زدایی فرستادند و در یک شغل اداری به کار گماشتند، اما به‌گفته‌ افراد آگاه، نگرانی‌های خود را به‌شکل گسترده‌تر هشدار ندادند.

فلابی دوبی هنگام استخدام الحمامی در فوریه برای بررسی سوابق حرفه‌ای او با عمان تماس نگرفت، هرچند به‌گفته‌ فردی آشنا با فرایند استخدام، سابقه‌ کیفری او را بررسی کرد.

ایرلاین سپس الحمامی را در مسیر حساس تل‌آویو به کار گرفت و او چند بار در همان مسیر پرواز کرد. مقام‌های امارات اکنون کارکنان فلابی دبی دخیل در استخدام او را بازجویی و بررسی می‌کنند و این ایرلاین نیز اعلام کرده تا زمان ادامه‌ تحقیقات اظهارنظر نخواهد کرد.

آخرین فرصت برای متوقف‌ کردن الحمامی پیش از رسیدن به فرودگاه در اسرائیل فراهم شد. خلبانان کشورهایی مانند عمان که با اسرائیل روابط دیپلماتیک ندارند، اجازه‌ پرواز به مقصد اسرائیل را نمی‌گیرند و الحمامی باید صرفا براساس ملیتش متوقف می‌شد.

اسرائیل شرکت‌های هواپیمایی خارجی را ملزم می‌کند فهرست مسافران و خدمه‌ ورودی را از قبل ارائه دهند و سازمان مالیات اسرائیل -متولی پایگاه داده‌ اطلاعات پروازکنندگان- تأیید کرد فلای دبی فهرست پرواز 1073 را فرستاده بود.

وزارت حمل‌ونقل اسرائیل که بر ایرلاین‌های خارجی نظارت دارد، گفت: «تصور نمی‌کرد اختیار قانونی یا تخصص لازم برای بررسی خدمه‌ پرواز را داشته باشد. از زمان راه‌اندازی پایگاه داده در سال ۲۰۲۳، وزارتخانه حتی یک‌بار نیز فهرست مسافران یا خدمه را درخواست نکرده و می‌گوید از امکان چنین درخواستی خبر نداشته است.»

در مقابل، وزارت حمل‌ونقل به تعهد کتبی شرکت فلای‌دبی مبنی بر بررسی پیشینه و تابعیت خلبانانش تکیه کرده بود. همچنین در سال ۲۰۲۴، گزارشی محرمانه نسبت به عملکرد این وزارتخانه به‌دلیل تامین‌ نشدن امنیت کافی برای پروازهای خطوط هوایی خارجی هشدار داده بود.

زنجیره‌ فرصت‌های از دست‌ رفته سبب شده نبرد نفس‌گیر کاپیتان مجروح و چند مسافر برای نجات هواپیما زیر سایه‌ درک فزاینده از یک شکست امنیتی گسترده و چندجانبه قرار بگیرد.

به ارزیابی کارشناسان امنیتی، با در نظر گرفتن اشراف اطلاعاتی و توان نظارتی امارات و اسرائیل و همچنین خطرات مشهود در مسیر تردد کمک‌خلبان، دامنه این ناکامی بسیار چشمگیر و درخور توجه است.

ماجرا معمای دیرینه‌ امنیت هوانوردی را نیز برجسته می‌کند. نهادهای ناظر که از حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در آمریکا و سقوط عمدی پرواز شماره ۹۵۲۵ جرمن‌وینگز به‌دست کمک‌خلبان در سال ۲۰۱۵ درس گرفته‌اند، میان دو ضرورت گرفتار شده‌اند؛ محافظت در برابر مسافران خطرناک با ایمن‌سازی کابین و مقابله با خلبان یا کمک‌خلبان از راه آسان‌تر کردن مداخله.

کارشناسان امنیتی تأکید دارند مسئولیت اصلی باید بر دوش سرویس‌های اطلاعاتی باشد تا تهدیدها را پیش از رسیدن به فرودگاه شناسایی و متوقف کنند.

متیو بوری مدیر ارشد اطلاعاتی و هم‌بنیان‌گذار اسپری فلایت سولوشنز گفت: «در صورتی که این حمله یک عملیات تروریستی از پیش طراحی‌شده باشد، مدت‌ها پیش از آنکه احتمال بروز غفلت در بازرسی امنیتی مطرح شود، شکست اطلاعاتی در چندین سطح رخ داده است.»

مقام‌های امارات، عمان و اسرائیل نیز در گفت‌وگوهای غیرعلنی پذیرفته‌اند که از بررسی‌های امارات و اسرائیل گرفته تا نحوه‌ انتقال نگرانی‌های عمان درباره‌ الحمامی، ناکامی‌های مهمی در سراسر فرایند وجود داشته است.

امارات تا پایان تحقیقات درباره‌ حادثه و عوامل آن از اظهارنظر خودداری کرد و سخنگوی دولت عمان نیز بلافاصله به درخواست اظهارنظر پاسخ نداد.

بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر اسرائیل روز یکشنبه اعلام کرد دستور بازبینی تدابیر امنیتی پروازهای ایرلاین‌های خارجی به مقصد اسرائیل را صادر کرده است.

اسمیت ماچچار کاپیتان هواپیما گفت: «کمک‌خلبان به بهانه‌ نماز از او جدا شد و سپس چند بار با تبر اضطراری داخل هواپیما به او ضربه زد.»

ماچچار با وجود جراحت توانست در کابین را باز کند تا گروهی از نجات‌ دهندگان وارد شوند، کمک‌خلبان را مهار کنند و هواپیما را از شیرجه‌ای خطرناک بیرون بیاورند.

دادستان کل امارات روز شنبه گفت که کمک‌خلبان تلاش کرده بود اقدامی تروریستی انجام دهد.

به‌گفته‌ افراد آگاه از ارزیابی‌ها، عربستان سعودی، امارات و اسرائیل همگی گمان می‌کنند هدف او سقوط هواپیما در تل‌آویو بوده است.

هر سه کشور بررسی می‌کنند که آیا الحمامی به‌تنهایی عمل کرده یا همدستانی داشته است. تحقیقات تاکنون هیچ ارتباطی میان او و یک قدرت خارجی یا سازمان تروریستی بزرگ پیدا نکرده‌اند.

الحمامی ۲۹ سال دارد و از پدری عمانی و مادری سوری متولد شده؛ وال‌استریت ژورنال پیش‌تر اطلاعات مزبور را گزارش کرده بود.

او ساکن دبی است، اما در دوران نوجوانی و هم‌زمان با جنگ داخلی طولانی سوریه بارها به سوریه سفر می‌کرد. بازرسان احتمال می‌دهند روند افراطی‌ شدن او در همان کشور جنگ‌زده آغاز شده باشد؛ جایی که شورشیان اسلام‌گرا علیه حکومت اسد می‌جنگیدند.

دوره‌ تحصیل الحمامی در استرالیا نیز از سوی اسرائیل و امارات برای یافتن نشانه‌های شکل‌گیری افراط‌گرایی بررسی می‌شود. برخی افراد آگاه از تحقیقات به بررسی دقیق همان دوره اشاره کرده‌اند. تیم مشترک مبارزه با تروریسم ایالت ویکتوریا نیز اعلام کرد ارتباط‌های کمک‌خلبان با استرالیا را بررسی می‌کند.

الحمامی در سال ۲۰۱۸ به عمان‌ایر پیوست و اوایل سال ۲۰۲۲ خلبان شد. مقام‌های عمانی در سال ۲۰۲۴ دریافتند که او وب‌سایت‌ها و وبلاگ‌های افراطی را مرور می‌کند و نسبت به دیدگاه‌های تندروانه‌اش نگران شدند. در پی یافته‌های مزبور، اجازه‌ پرواز از الحمامی گرفته شد، او را ملزم به گذراندن برنامه‌ افراط‌زدایی کردند و یک سمت اداری به او دادند.

به‌گفته‌ افراد آشنا با سوابق کاری الحمامی، او اوایل سال ۲۰۲۵ عمان‌ایر را ترک کرد. الحمامی در تابستان همان سال به مراکش رفت و کوشید در رویال ایرمراکش استخدام شود.

رسانه‌های دولتی مراکش به نقل از ایرلاین گزارش دادند که او سه ماه در دوره‌ آموزشی رویال ایر مراکش حضور داشت، اما در نهایت استخدام نشد.

الحمامی در فوریه به فلای دوبی پیوست؛ ایرلاین اقتصادی متعلق به امارات ایرلاین که برای پشتیبانی از رشد خود به‌شکل گسترده خلبان استخدام می‌کند.

افراد آشنا با رویدادها معتقدند عمان نیز پرونده‌ الحمامی را به‌درستی مدیریت نکرد. صدور مجوزهای بین‌المللی هوانوردی عمدتا در سطح تک‌تک کشورها انجام می‌شود، اما اگر عمان به‌دلیل نگرانی‌هایش مجوز الحمامی را رسما لغو کرده بود، احتمالا موضوع به امارات هشدار داده می‌شد.

به‌گفته‌ همان افراد، نگرانی درباره‌ افراط‌گرایی او باید در سراسر کشورهای حاشیه‌ خلیج فارس نیز اعلام می‌شد. اسرائیل هم می‌بایست از حضور خلبان عمانی در کابین آگاه می‌بود.

وزارت حمل‌ونقل اسرائیل گفت: «بخش امنیت وزارت حمل‌ونقل از سال ۱۹۷۷ مسئول ترتیبات امنیتی هوانوردی خارجی ورودی به اسرائیل بوده است. وزارتخانه در سطح چارچوب‌های اجرایی، از کشورهای مبدا پرواز اطمینان می‌گیرد که خلبانان ایرلاین‌ها مطابق مقررات بین‌المللی تحت بررسی امنیتی سوابق قرار می‌گیرند».

وزارتخانه اعلام کرد فلای دبی را ملزم کرده بود خلبانانی از کشورهای دارای روابط دیپلماتیک با اسرائیل به کار بگیرد و سوابق آنان را بررسی کند، اما خود وزارتخانه الحمامی را بررسی یا تأیید نکرد.

گزارش محرمانه‌ مه ۲۰۲۴ بازرس کل اسرائیل هشدار داده بود که امنیت هوانوردی کشور سهل‌گیرانه‌تر شده و مشکلات عمده‌ای در شیوه‌ تامین امنیت ایرلاین‌های خارجی هنگام ورود به حریم هوایی اسرائیل وجود دارد.

گزارش نتیجه گرفته بود مسئولیت امنیت در اسرائیل میان نهادهای گوناگون پراکنده شده و مرز مسئولیت‌ها همیشه روشن نیست.

فردی آشنا با گزارش گفت مقام‌های وزارت حمل‌ونقل تا حدی به‌دلیل کمبود نیروی انسانی و مشکلات بودجه‌ای در انجام مسئولیت نظارتی خود ناکام مانده بودند.

طی سال جاری، تمایز در نحوه برخورد با خطوط هوایی داخلی و خارجی به وضوح نمایان شد.

در ماه فوریه و هم‌زمان با خطرات ناشی از جنگ با ایران و نگرانی‌های دیرینه درباره خلاهای امنیتی فرودگاه دبی برای پروازهای عازم اسرائیل، مقامات امنیتی پرواز شرکت‌های هواپیمایی اسرائیلی را در مسیر دبی و تل‌آویو برای چند ماه متوقف کردند؛ اما فلای دبی با وجود این محدودیت، به فعالیت خود در همین مسیر ادامه داد.

فلای دبی به یکی از پیوندهای حیاتی میان اسرائیل و دیگر نقاط جهان تبدیل شده و طی سه سال جنگی که از غزه آغاز شد و به لبنان و ایران گسترش یافت، تقریبا بدون وقفه پروازهایش را حفظ کرده است.

بن‌دیوید معتقد است پرواز فلای دبی 1073 بر اثر قصور تا آستانه‌ فاجعه پیش رفت و به نظر می‌رسد نام‌ها به‌درستی کنترل نشدند و بررسی لازم نیز صورت نگرفت.