کمک چین به روسیه در جنگ اوکراین مدتهاست کشورهای غربی را نگران کرده، زیرا قطعاتی که ظاهرا غیرنظامیاند -از موتور و تجهیزات الکترونیکی گرفته تا اجزای دیگر- سر از پهپادها و سلاحهایی درمیآورند که سربازان و غیرنظامیان اوکراینی را میکشند و جنگ فرسایشی مسکو را پیش میبرند.
با این همه، طی ماههای اخیر جنبه دیگر این مبادلات، نگرانیهای تازهای را در پایتختهای غربی به دنبال داشته است.
اکونومیست میگوید به نظر میرسد چین از روسیه آموزش، اطلاعات و فناوریهای پیشرفته نظامی دریافت میکند؛ موضوعی که میتواند در جنگ احتمالی بر سر تایوان، برتری تعیین کنندهای برای پکن رقم بزند و توازن قوا را در آن سوی اوراسیا تغییر دهد.
افراد مطلع از ارزیابیهای اطلاعاتی اروپا به اکونومیست گفتهاند که از سال ۲۰۲۴، سربازان چینی در یک مرکز نظامی در نزدیکی شهر ولگوگراد واقع در جنوبغرب روسیه، دورههای آموزشی پهپادی و جنگ شهری را پشت سر گذاشتهاند.
این مجموعه بهطور پیوسته در اختیار ارتش هشتم روسیه است؛ نیرویی که رکن اصلی عملیاتهای روسیه در شرق اوکراین بهشمار میرود. اگرچه تاکتیکهای آن چندان الگوی مناسبی برای پیروی نیست، اما چین پس از درگیری کوتاه مرزی با ویتنام در سال ۱۹۷۹ در هیچ جنگی شرکت نداشته و برای تصرف تایوان، بهمنظور جبران کمبود تجربه رزمی خود، به تازهترین درسها و دادههای میدانی نیاز دارد.
پکن اکنون نفوذ بیشتری هم برای بهدست آوردن برخی از بهترین فناوریهای نظامی دارد؛ فناوریهایی که کرملین پیشتر تمایلی به واگذاری آنها نداشت.
مقامهای آمریکایی و متحدانشان بر این باورند که این حوزه میتواند شامل ارتقای سامانههای پدافند هوایی و موشکی چین باشد.
آنها همچنین نگراناند که روسیه به چین در تولید زیردریاییهای هستهای کمک کند. چین این شناورها را برای هر جنگی بر سر تایوان حیاتی میداند؛ جنگی که میتواند به رویارویی هستهای با آمریکا هم کشیده شود.
چرا احتمال تقابل هستهای بر سر تایوان وجود دارد؟
چین جاهطلبی هستهای خود را در ۶ ژوئیه نشان داد؛ زمانی که برای نخستینبار یکی از زیردریاییهایش یک موشک بالستیک قارهپیما را آزمایش کرد. در همان روز، پکن با آغاز رزمایش دریایی مشترک با روسیه، مرحله تازهای از روابط نظامی دو کشور را به نمایش گذاشت؛ رزمایشی که عملیات زیردریایی، ضدزیردریایی و پهپادی و نیز پدافند هوایی و موشکی را در بر میگرفت.
این رزمایش نظامی در شرق چین با حضور هشت شناور، دو زیردریایی و همچنین پهپادهای دریایی و هوایی برگزار شد و نخستین تمرین دریایی مشترک چین و روسیه بود که بهطور مشخص بر جنگ پهپادی و ضدپهپادی تمرکز داشت.
چین مشتاق است از تجربههای نیروی دریایی روسیه -هرچند در گذشته ضعیف بودند و در ماههای اخیر بهتر شدهاند- در مقابله با پهپادهای دریایی اوکراین در دریای سیاه درس بگیرد.
همچنین برای دومین بار و دومین سال پیاپی، یک زیردریایی روسی و یک زیردریایی چینی در این رزمایشها حضور داشتند.
ژانگ جونشه افسر بازنشسته نیروی دریایی چین در این باره گفت:
حضور یکی از جدیدترین زیردریاییهای بنزینی-الکتریکی روسیه که هنگام کار با باتری بسیار کمصداست، به چین کمک میکند تا شکار زیردریایی را تمرین کند. چین نیز یکی از تازهترین زیردریاییهای ساخت خود را به کار گرفت. پس از این تمرینها، دو نیروی دریایی هفتمین گشت دریایی مشترک خود در اقیانوس آرام را در شش سال گذشته انجام دادند.
روسیه بهاحتمال زیاد در جنگی بر سر تایوان مداخله مستقیم نخواهد کرد، همانطور که چین هم در اوکراین دخالت نکرده است.
پیوندهای دفاعی دو کشور بسیار پایینتر از سطح یک پیمان دفاع متقابل قرار دارد. با اینحال، رزمایشها و گشتهای مشترک، فرصتهای نادری برای چین فراهم میکنند تا از نیروهای کارآزموده روسیه بیاموزد.
لایل گلدستاین از دانشگاه براون یادآور میشود که بر اساس گزارش نشریات نظامی چین، ارتش آزادیبخش خلق توجه ویژهای به دادههای روسیه درباره تسلیحات آمریکا و متحدانش دارد؛ بهویژه سامانههای پرتاب موشک هیمارس که تایوان نیز از آنها استفاده میکند.
حتی افزایش اندک چنین کمکهایی میتواند در جنگ بر سر تایوان به برتری چین بینجامد؛ نبردی که تا حد زیادی به پهپادها، زیردریاییها و موشکها متکی خواهد بود.
روسیه همچنین میتواند بدون ورود به نبرد، اطلاعات بیشتری را در اختیار چین بگذارد. عملیات هوایی یا دریایی روسیه در نقاط دیگر آسیا نیز ممکن است در زمان بحران، منابع آمریکایی و متحدانش را از تایوان منحرف کند.
نگرانی دیگر، همکاری نظامی روبهگسترش میان روسیه، چین و کره شمالی است. ساموئل پاپارو فرمانده ستاد فرماندهی اقیانوس آرام آمریکا در نشست کنگره در آوریل گفت:
هرچند منافع این سه کشور کاملا همراستا نیست، هرکدام میتوانند از یک بحران منطقهای بهطور فرصتطلبانه برای پیشبرد اهداف خود بهره ببرند.
چین میکوشد پیوندهای نظامی خود با روسیه را کماهمیت جلوه دهد تا انتقاد غرب از حمایت پکن از جنگ اوکراین را خنثی کند. وقتی ولادیمیر پوتین رهبر روسیه در ماه مه به پکن رفت، بیانیهای مشترک و طولانی تنها بخشی کوتاه درباره دفاع داشت و در آن آمده بود دو طرف رزمایشها و گشتهای مشترک را گسترش میدهند، همکاری نظامی را تقویت میکنند و «برای مقابله با خطرها و چالشهای گوناگون» همکاری خواهند کرد.
چین همچنین گزارشهای مبنی بر آموزش نظامیان روس یا اعزام نیروهای خود برای کسب تجربه از جنگ اوکراین را تکذیب کرده؛ با این حال، شواهد فزایندهای خلاف این ادعا را نشان میدهد.
پهپادها؛ نگران اصلی غرب درباره چین
اکونومیست معتقد است که پهپادها یکی از نگرانیهای اصلیاند. چین بهعنوان بزرگترین تولیدکننده پهپادهای غیرنظامی در جهان، برتری عظیمی نسبت به هر رقیبی دارد و از همان ابتدا در پهپادهای نظامی هم دست بالا را داشته است.
چین سالها پیش از تهاجم روسیه به اوکراین، نمونههای بومی پهپادهای آمریکایی ریپر و پردیتور را به کار میگرفت و به خاورمیانه و آفریقا صادر میکرد که در نبردها نیز استفاده شدند.
علاوه بر این، این کشور از حوالی سال ۲۰۲۱ به توسعه ناوگان پهپادی روی آورد تا در صورت وقوع درگیری احتمالی در تایوان، بتواند نیروهای آمریکایی را دور بزند.
با اینحال، طی چهار سال گذشته جنگ پهپادی با شتابی چشمگیر تغییر کرده است. اوکراین در بهکارگیری پهپادهای ارزانقیمت موسوم به افپیوی پیشگام شد؛ پرندههایی که بیشتر بر پایه کوادکوپترهای تجاری چینی ساخته شده و به مواد منفجره مجهز بودند.
پس از آنکه روسیه نیز همین تاکتیکها را به کار گرفت، دو طرف روشهای جدیدی برای ساقط کردن پهپادهای یکدیگر پیدا کردند. نتیجه، گسترش استفاده از پهپادهای FPV یا کنترلی بود؛ پهپادهایی که از طریق کابل فیبر نوری به اپراتور متصل میشوند و در برابر جنگ الکترونیک مقاومتر هستند.
هر دو طرف همچنین روی پهپادهای هدایتشونده با هوش مصنوعی آزمایش کردهاند؛ پهپادهایی که حتی در صورت ایجاد اختلال ارتباطی، میتوانند هدف را شناسایی و دنبال کنند.
ایران نیز نشان داد چگونه میتوان با تعداد زیادی پهپاد ارزانقیمت، سامانههای دفاع هوایی را تحت فشار قرار داد و ذخایر موشکهای رهگیر بسیار گرانقیمت را کاهش داد.
هشدار سیل پهپادی
در برابر این روند، آمریکا و بسیاری از متحدان اروپاییاش بهراحتی به دادههای پهپادی و درسهای تاکتیکی خطوط مقدم اوکراین دسترسی دارند و از آنها در برنامههای پهپادی خود استفاده میکنند. بخشی از آن تجربهها هم با تایوان به اشتراک گذاشته میشود؛ جزیرهای که در ۲۰۲۲ برنامه ساخت پهپاد را آغاز کرد، بدون آنکه به قطعات چینی متکی باشد.
برنامهریزان نظامی آمریکا و تایوان با هدف مقابله با تهاجم چین، در حال توسعه یک رویکرد راهبردی نوین موسوم به «Hellscape» هستند. طبق این طرح، تنگه تایوان با استقرار انبوهی از پهپادهای ارزانقیمت اشباع میشود تا پاسخی نامتقارن به حملات نیروهای عظیم دریایی و هوایی چین دهد.
چین هم در حال بهروزرسانی رویکرد خود به جنگ پهپادی است. پکن از طریق شرکتهای چینی که بیشتر پهپادهای روسیه را تامین میکنند، به دادههای عملکرد پهپادهای روسی دسترسی دارد.
با پیشرفت جنگ اوکراین، ارتش آزادیبخش خلق مشتاق شده ببیند هر طرف چگونه از پهپادها استفاده و آنها را مختل میکند و نیز پیادهنظام و دیگر عملیاتها چگونه با میدان نبردی که روزبهروز شفافتر میشود سازگار میشوند.
اولکساندر دانیلوک مشاور پیشین وزیر دفاع و رئیس اطلاعات خارجی اوکراین میگوید:
چینیها اهمیت دانش روسی را میفهمند. آنها از همین حالا فهمیدهاند که ماهیت جنگ در حال تغییر است و اگر واقعا میخواهید برای جنگ آماده باشید، باید از کسانی یاد بگیرید که تجربه عملی دارند.
گمان میرود افسران چینی که از مجموعه نزدیک ولگوگراد بازدید کردهاند، چندین دوره آموزشی بر پایه تجربه نیروهای روسی در اوکراین گذرانده باشند. این دورهها شامل کار با پهپادهای هوایی، یورش به قرارگاههای فرماندهی و نبرد در مناطق مسکونی، سنگرها و نواحی جنگلی بوده است.
کمکهای میدانی و چگونگی استقرار میدانهای مین ضدتانک، ضدنفر و ترکیبی هم در این آموزشها پوشش داده شده است. همه این حوزهها از زمان آغاز جنگ اوکراین، عمدتا بهدلیل گسترش پهپادهای هوایی، با تغییراتی اساسی در رویههای عملیاتی روبهرو شدهاند.
گزارشهای اطلاعاتی تاییدنشدهای هم از حضور ناظران نظامی چینی در بخشهای اشغال شده اوکراین وجود داشته است.
مقالههای اخیر در روزنامه رسمی ارتش آزادیبخش خلق نشان میدهد که پکن بهطور ویژه به مرکز پهپادی روبیکون روسیه علاقهمند است؛ مرکزی که در ۲۰۲۴ برای متمرکز کردن کنترل عملیات پهپادی ایجاد شد.
طبق این گزارشها، روبیکون در بازپسگیری شهر کورسک روسیه نقش مهمی داشت و بخشی از آن بهدلیل هدفگیری اپراتورهای پهپاد اوکراین و خطوط تدارکاتی ارتش این کشور بود.
بر اساس اسناد عمومی، مؤسسه هوانوردی مسکو بهعنوان اصلیترین مرکز توسعه پهپاد در روسیه، همکاری نزدیکی با نهادهای پژوهشی چین دارد؛ از جمله دانشگاه پلیتکنیک شمالغربی که پیش از این برای ارتش آزادیبخش خلق پهپاد توسعه داده است.
زیردریاییها عرصه دیگری از همکاری نزدیکاند. مدلهای اولیه چین عمدتا از اتحاد جماهیر شوروی یا روسیه پساشوروی وارد میشدند. بااینحال، در دو دهه گذشته پکن ناوگانی از زیردریاییهای گازوئیلی و هستهای بومی ساخته است.
نیروی دریایی چین که هماکنون بزرگترین ناوگان دریایی جهان بهشمار میرود، حدود ۶۰ فروند زیردریایی در اختیار دارد که شامل شش زیردریایی بالستیک هستهای و شش زیردریایی تهاجمی هستهای میشود.
سرلشکر دریایی مایکل بروکس، رئیس اطلاعات دریایی آمریکا، در نشست استماع کنگره در مارس گفت: «تا ۲۰۳۵ چین میتواند ۸۰ زیردریایی در اختیار داشته باشد که نیمی از آنها هستهای خواهند بود.»
چنین وضعی به زیردریاییهای تهاجمی چین اجازه میدهد آزادانهتر در سراسر اقیانوس آرام عمل کنند و در نتیجه پایگاهها و شناورهای آمریکایی را در جنگ بر سر تایوان تهدید کنند.
دشواری شناسایی زیردریاییهای حامل موشک هستهای چین به آنها امکان میدهد با پنهانشدن در پناهگاههای ساحلی، به آمریکا حمله کنند.
احتمال میرود بخشی از دانش فنی مورد نیاز چین از سوی روسیه تامین شود؛ کشوری که جدیدترین زیردریاییهای آن از نظر فناوری بر مدلهای چینی برتری دارند و به همتایان آمریکایی، بریتانیایی و فرانسوی خود نزدیکتر هستند.
چین در اوایل ۲۰۲۶ نخستین زیردریایی تهاجمی هستهای مدل جدید خود را به آب انداخت و گفته میشود ساخت زیردریایی موشک هستهای تازهای با نام تیپ ۰۹۶ را هم آغاز کرده است. انتظار میرود هر دو، فناوری مشابهی برای کاهش صدا داشته باشند؛ فناوری که در برخی کمصداترین زیردریاییهای روسیه -مانند مدلهای جدید کلاس آکولا- استفاده میشود.
حوزه دیگر همکاری، پدافند هوایی و موشکی است. پوتین در ۲۰۱۹ اعلام کرد روسیه به چین در ساخت سامانه هشدار زودهنگام هستهای کمک میکند.
هرچند دو طرف درباره این طرحها علنا موضعی نگرفتهاند، مقامها و کارشناسان غربی از پیشرفت و شتاب پنهانی آن میگویند.
تحقیق مشترک لوموند، اشپیگل و اینسایدر بر پایه اسناد افشاشده نشان میدهد چین و روسیه درباره از کار انداختن شبکه استارلینک ایلان ماسک و انتقال دادههای میدانی روسیه در ازای پهپادها و هوش مصنوعی چین گفتوگو کردهاند.
طبق این اسناد، دو کشور در ۲۰۲۳ برای ساخت سامانه پدافند هوایی و موشکی جدیدی-فراتر از اس-۵۰۰، پیشرفتهترین سامانه ضدبالستیک روسیه- جهت مهار موشکهای بالستیک و هایپرسونیک آمریکایی توافق امضا کردهاند.
ناکامیهای اخیر سامانههای پدافند هوایی و موشکی روسیه در شهرهای این کشور و نیز در ونزوئلا و ایران، احتمالا چین را نسبت به کارایی این سامانهها دچار تردید کرده است. اما رهگیرهای خود چین اکنون با نمونههای روسی برابری میکنند.
جنگ اوکراین ممکن است در آینده اهرم نفوذ چین بر روسیه را کاهش دهد؛ بهخصوص اگر تحریمهای غرب علیه مسکو کاهش پیدا کند.
اما حتی یک روسیه ضعیفتر نیز احتمالاً همچنان به حمایت چین نیاز خواهد داشت. از سوی دیگر، اگر روسیه وارد دورهای از بیثباتی شود، ممکن است متخصصان و فناوریهای نظامی بیشتری از این کشور به سمت چین منتقل شوند.
در هر دو حالت، چین میتواند از رابطه با روسیه سود ببرد؛ رابطهای که ممکن است طی دهههای آینده موازنه راهبردی در آسیا را تغییر دهد.
نظر شما درباره نزدیکی نظامی چین و روسیه چیست؟