اقتصاد دوام آورد؛ معیشت مردم نه | چگونه اقتصاد ایران فرونپاشید؟

با گذشت پنج ماه از جنگ با ایالات متحده، اقتصاد ایران با وجود فشارهای سنگین هنوز به مرحله فروپاشی نرسیده، اما بخش بزرگی از جمعیت با افت شدید سطح معیشت روبه‌رو هستند. کشوری با بیش از ۹۲ میلیون نفر جمعیت که سال‌ها زیر فشار تحریم، تنش خارجی و محدودیت‌های ساختاری بوده، اکنون با اقتصادی مواجه است که از یک‌سو همچنان کار می‌کند و از سوی دیگر فشار آن به‌طور مستقیم به زندگی روزمره مردم منتقل شده است.

الجزیره در گزارشی می‌نویسد اتکای صرف به نفت در اقتصاد ایران طی سال‌های گذشته کاهش یافته و بخش‌هایی مانند کشاورزی، تولید و خدمات سهم بیشتری پیدا کرده‌اند. هم‌زمان، فروش غیرشفاف نفت، تجارت مرزی، شبکه‌های دریایی و بازار غیررسمی کار نیز به حفظ جریان اقتصادی کمک کرده‌اند. با این حال، این سازوکارها نتوانسته‌اند از بد شدن وضعیت معیشتی جلوگیری کنند.

بیش از یک دهه تحریم، دو جنگ از ژوئن سال گذشته، اعتراضات و قطع‌های مکرر اینترنت، فشار بر زندگی مردم را بیشتر کرده است.

هادی کحال‌زاده اقتصاددان رفاه، می‌گوید: فروپاشی اقتصادی زمانی رخ می‌دهد که قحطی ایجاد شود و دولت دیگر نتواند حقوق کارکنان یا خدمات پایه را تامین کند. به گفته او، شرایط فعلی هنوز به آن نقطه نرسیده است.

او به الجزیره گفت:

در عین حال، همین فشارها نرخ تورم را به حدود ۹۰ درصد رسانده و تورم مواد غذایی را در میان بالاترین سطوح جهانی قرار داده است. در یک سال گذشته، قیمت کالاهای اساسی از جمله گوشت، تخم‌مرغ و روغن خوراکی بیش از سه برابر شده، در حالی که رشد دستمزدها با این روند فاصله زیادی دارد. واردات نیز با تضعیف مداوم پول ملی در برابر دلار و اختلال در مسیرهای ورودی کالا دشوارتر شده است. پس از بسته‌شدن تنگه هرمز در پی آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل در اواخر فوریه، ورود محموله‌های تازه نیز متوقف شد.

کحال‌زاده می‌گوید اقتصاد ایران شوک‌ها را از مسیر تورم و افت ارزش پول جذب می‌کند؛ روندی که باعث می‌شود تولید و واردات به‌طور کامل متوقف نشود، اما دسترسی مردم به کالاها کمتر شود.

حداقل دستمزد ماهانه در ایران اکنون کمتر از ۱۰۰ دلار است و یارانه نقدی و کالابرگ الکترونیکی کالاهای اساسی هم تنها چند دلار به آن اضافه می‌کند.

در همین حال، فاطمه مهاجرانی سخنگوی دولت، هفته گذشته گفت که دولت توانسته بدهی فروشگاه‌های طرف قرارداد در طرح کالابرگ را پرداخت کند، اما این مبالغ هنوز به حساب فروشگاه‌ها نرسیده، زیرا چند بانک بزرگ همچنان با اختلال روبه‌رو هستند؛ اختلالی که مقام‌ها آن را نتیجه حملات سایبری اعلام کرده بودند.

در کنار این تحولات، گزارش سال ۲۰۲۵ مؤسسه راهبردهای بازنشستگی صبا، وابسته به صندوق بازنشستگی کشوری ایران، نشان می‌دهد نرخ فقر که پنج سال پیش کمی بیش از ۳۰ درصد بود، پیش بینی می شود امسال به ۴۵ درصد برسد. م

حمدرضا فرزانگان، استاد اقتصاد خاورمیانه در دانشگاه فیلیپس ماربورگ آلمان، عامل اصلی تهدیدکننده اقتصاد ایران را وضعیتی می‌داند که بهره‌وری را کاهش می‌دهد، نهادها را تضعیف می‌کند و به‌جای کارآمدی، پیوندهای سیاسی را تقویت می‌کند.

فرزانگان افزود:

خانوارها مصرف را کاهش می‌دهند، بنگاه‌ها سرمایه‌گذاری را به تعویق می‌اندازند و کارگرانِ تحصیل‌کرده مهاجرت را مدنظر قرار می‌دهند. اقتصاد به کار خود ادامه می‌دهد، اما به بهای کوچک‌شدنِ طبقه‌ی متوسط، کاهشِ تشکیلِ سرمایه، تضعیفِ خدماتِ عمومی و افتِ اعتماد به آینده.

در همین فضا، ذبیح‌الله خداییان رئیس سازمان بازرسی کل کشور، اخیرا در صدا و سیما گفت برخی افراد مامور بازگرداندن درآمدهای حاصل از فروش نفت خام و دیگر کالاهای تحریمی، این منابع را به کشور برنگردانده‌اند. او این اقدام را «خیانت» توصیف کرد و گفت این افراد در مجموع دست‌کم ۱۱ میلیارد دلار در اختیار دارند که ۱.۶ میلیارد دلار آن «سوءاستفاده» شده است. به گفته او، شماری از این افراد بازداشت شده‌اند و برخی دیگر از کشور خارج شده‌اند، از جمله فردی که بیش از ۲۰۰ میلیون دلار را سرقت کرده است. او نامی از این افراد نبرد و توضیحی هم درباره مسئولیت کسانی که آنها را منصوب کرده‌اند، ارائه نکرد.

خداییان همچنین گفت بیش از ۲۰ هزار صادرکننده باید ۹۴ میلیارد یورو از ارز حاصل از صادرات را به کشور بازمی‌گرداندند، اما این کار انجام نشده است. به گفته او، ۲۲۵ نفر از این صادرکنندگان هر کدام بیش از ۵۰ میلیون یورو تعهد ارزی دارند.

کحال‌زاده معتقد است تداوم تحریم‌ها ساختار اجتماعی و اقتصادی ایران را به‌شدت تغییر داده است؛ به‌طوری که طبقه متوسط که در سال ۲۰۱۱ اکثریت جمعیت را تشکیل می‌داد، حالا به اقلیت تبدیل شده است.

حتی اگر بعدا تورم کاهش پیدا کند یا رشد اقتصادی برگردد، پیامدهای این دوره به‌سرعت جبران نمی‌شود، چون از بین رفتن پس‌انداز، دارایی، سلامت، فرصت آموزشی و احساس امنیت اقتصادی، ترمیمی زمان‌بر دارد.

- هادی کحال‌زاده اقتصاددان رفاه

با وجود کاهش نسبی درگیری نظامی و ادامه پیام‌رسانی میان تهران و واشنگتن از طریق میانجی‌ها، تنش همچنان پابرجاست و دامنه آن به دریای سرخ و دریای خزر هم کشیده شده است. وضعیت در تنگه هرمز نیز همچنان متشنج توصیف می‌شود. فرزانگان می‌گوید تا زمانی که تحریم‌ها و خطر درگیری باقی بماند، اصلاحات داخلی به‌تنهایی نمی‌تواند اقتصاد ایران را به شکلی پایدار احیا کند.

به گفته اوذمهم‌ترین سیاست اقتصادی، کاهش ریسک ژئوپولیتیک از مسیر دیپلماسی است، چون بدون ثبات، اقتصاد ایران شاید دوام بیاورد، اما امکان احیای واقعی آن محدود خواهد بود.