آشتی محتاطانه دبی و تهران؛ چرا امارات نمی‌تواند ایران را نادیده بگیرد؟

پنج ماه پس از آنکه تهدید پهپادها باعث تخلیه منطقه مالی دبی شد، دفاتر بلندمرتبه‌ای که محل فعالیت هزاران بانکدار بین‌المللی و مدیر دارایی هستند، بار دیگر مملو از کارکنان شده‌اند.

لنج‌های سنتی (داوها) بار دیگر در آب‌های فیروزه‌ای خلیج فارس حرکت می‌کنند تا کالاها را از بنادر دبی به ایران منتقل کنند.

در فرودگاه دبی نیز نخستین پروازهای ایرانی پس از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه تهران، به‌طور آرام از سر گرفته شده‌اند و مقامات امارات اجازه بازگشت برخی از حدود ۲۰ هزار ایرانی دارای اقامت این کشور را که هنگام جنگ خارج از کشور بودند، صادر کرده‌اند.

فایننشال تایمز می‌گوید همه این موارد نشانه‌ای از تلاش امارات متحده عربی و ایران برای کاهش تنش‌هاست؛ آن هم در شرایطی که درگیری‌ها در اطراف آن‌ها ادامه داشته است.

امارات تلاش می‌کند پس از بزرگ‌ترین بحران خود از زمان استقلال در سال ۱۹۷۱، دوباره به نوعی از وضعیت عادی بازگردد.

در شرایطی که آتش‌بس شکننده میان آمریکا و ایران با مشکلاتی مواجه شده، امارات دست به اقدامی جسورانه زده: این کشور در حال فعال‌سازی محتاطانه کانال‌های دیپلماتیک و اقتصادی با ایران است، در حالی که هم‌زمان روابط نظامی خود با اسرائیل و آمریکا را تقویت می‌کند.

در ماه‌های نخست جنگ، این کشور حوزه خلیج فارس بیشترین فشار حملات تهران علیه متحدان عرب آمریکا را تحمل کرد؛ حملاتی که شامل نزدیک به ۳ هزار حمله موشکی و پهپادی بود.

امارات نیز با ده‌ها حمله متقابل پاسخ داد و در میان کشورهای عربی خلیج فارس، سخت‌گیرانه‌ترین موضع را در قبال ایران اتخاذ کرد.

اما از زمانی که آمریکا و ایران در ماه آوریل به یک آتش‌بس شکننده دست یافتند، امارات تلاش کرده مسیر خود را از تقابل با تهران به سمت کاهش تنش تغییر دهد.

این رویکرد ترکیبی از عمل‌گرایی و واقع‌گرایی سیاسی برای کشوری کوچک اما بسیار بلندپرواز است؛ کشوری که مدت‌ها تلاش کرده ثروت عظیم حاصل از درآمدهای نفتی خود را برای کسب نفوذی فراتر از اندازه واقعی‌اش در منطقه و جهان به کار بگیرد.

مانند دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس، اکنون در امارات این درک تازه شکل گرفته که این کشور تا حد زیادی گروگان موقعیت جغرافیایی است و باید جایگاهش را به‌عنوان مهم‌ترین مرکز گردشگری، تجارت و مالی منطقه حفظ کند.

یک مدیر اماراتی می‌گوید:

این [جنگ] برای همه یک واقعیت‌سنجی بود. موضع سخت‌گیرانه مرحله اول جنگ بود، اما ما بعد از آن عمل‌گرایی خود را نشان دادیم. ما به تصمیم‌هایمان نمی‌چسبیم؛ آنها را اصلاح و تنظیم می‌کنیم.

تفاهم‌نامه‌ای که دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا ماه گذشته با تهران برای تمدید آتش‌بس و بازگشایی تنگه هرمز امضا کرد، روند تلاش‌های اقتصادی برای نزدیک شدن دوباره را سرعت بخشید.

بر اساس این توافق، امارات موافقت کرد بخشی از تجارت با ایران از سر گرفته و پروازهای ایرانی نیز دوباره برقرار شود.

مقام‌های اماراتی اذعان دارند که تلاش برای عبور از وضعیت جنگی به یک صلح سرد، بسیار شکننده است؛ خطری که درگیری‌های دوباره میان آمریکا و ایران طی دو هفته گذشته آن را برجسته کرده است.

با این حال، تهران در جریان درگیری‌های اخیر مستقیماً به خاک امارات حمله نکرده؛ در حالی که طی همین دوره، پهپادها و موشک‌هایی به بحرین، کویت، اردن، قطر، عمان و عربستان سعودی شلیک شده‌اند.

عبدالخالق عبدالله استاد دانشگاه اماراتی می‌گوید انتظار دارد آتش‌بس میان امارات و ایران تا زمانی که تهران مستقیماً امارات را هدف قرار ندهد، حفظ شود.

هیچ‌وقت نمی‌توان مطمئن بود، چون شرایط کمی گیج‌کننده است و هیچ اعتمادی وجود ندارد. این وضعیت شکننده است، اما اینکه دو ماه دوام آورده، اطمینان‌بخش است.

- عبدالخالق عبدالله

یک مقام ارشد اماراتی می‌گوید کاهش تنش بخشی از مجموعه راهبردهایی است که این کشور برای مدیریت روابط با رقیب بسیار بزرگ‌تر خود در منطقه دنبال می‌کند؛ در حالی که هم‌زمان خود را برای بدترین سناریوها آماده می‌سازد.

افراد آگاه از شرایط می‌گویند شیخ محمد بن زاید آل نهیان رئیس امارات مسئولیت کاهش تنش با ایران را به سه برادر خود واگذار کرده است.

او این مأموریت حساس را به شیخ منصور یکی از معاونان رئیس امارات، شیخ عبدالله وزیر امور خارجه و شیخ طحنون مشاور امنیت ملی سپرده است؛ فردی که در ابوظبی یکی از رهبران عمل‌گرا شناخته می‌شود.

نخستین نشانه‌های نزدیک شدن دوباره روابط، یک تماس تلفنی میان شیخ منصور و محمدباقر قالیباف رئیس مجلس و رئیس هیات مذاکره‌کننده ایران بود که یک هفته پس از آتش‌بس میان آمریکا و ایران انجام شد.

ماه گذشته نیز شیخ عبدالله نخستین تماس خود پس از جنگ را با همتای ایرانی‌اش عباس عراقچی برقرار کرد.

عبدالخالق عبدالله، استاد دانشگاه اماراتی، می‌گوید این ایران بود که گفت‌وگوها را آغاز کرد.

ایران آمد و گفت بیایید صحبت کنیم و وقتی رقیب شما می‌آید، رد کردن این پیشنهاد کار عاقلانه‌ای نیست. دلیل دوم [برای کاهش تنش] این بود که درک واقعی شکل گرفت که بعد از همه این اتفاقات، جنگ قرار نیست مشکل را حل کند.

روابط تجاری با ایران برای اقتصاد دبی اهمیت زیادی دارد؛ شهری که میزبان چند صد هزار ایرانی است و رهبران آن امیدوارند وابستگی ایران به این کشور برای بخشی از واردات و صادرات، تهران را به حفظ یک رابطه اقتصادی مبتنی بر منافع متقابل ترغیب کند.

امارات هرگونه انتقال مالی به ایران را رد کرده است. اما مقام‌های اماراتی می‌گویند اگر جنگ به‌طور دائمی پایان یابد و تحریم‌های آمریکا و تحریم‌های بین‌المللی لغو شوند، تمایل زیادی برای سرمایه‌گذاری در ایران، به‌ویژه در حوزه‌های انرژی، بنادر و لجستیک وجود خواهد داشت.

یک مقام دبی می‌گوید: «ایران جمعیت بزرگی دارد، بازار مصرف بزرگی دارد و قطعاً برای دبی به‌عنوان مرکز تجارت و صادرات مجدد، مزایای بزرگی خواهد داشت. این موضوع برای بازگشت به یک رابطه عادی، بسیار مهم است.»

با وجود کاهش تنش‌ها، امارات همچنان بی‌اعتمادی عمیقی نسبت به ایران دارد و هم‌زمان قصد دارد همکاری‌های دفاعی خود با اسرائیل و آمریکا را گسترش دهد.

پس از عادی‌سازی روابط با اسرائیل، امارات به نزدیک‌ترین متحد منطقه‌ای تل آویو تبدیل شده است.

این رابطه در هفته‌های نخست جنگ نتیجه عملی خود را نشان داد؛ زمانی که اسرائیل سامانه دفاع هوایی گنبد آهنین و یک سامانه لیزری پیشرفته جدید به نام «پرتوی آهنین» (Iron Beam) را برای کمک به امارات ارسال کرد.

در ماه‌های پس از آن، سفارت اسرائیل در ابوظبی دو برابر بزرگ‌تر شده و به یکی از بزرگ‌ترین نمایندگی‌های دیپلماتیک در این کشور تبدیل شده است.

اسرائیل اکنون به دنبال گسترش همکاری‌های دوجانبه در حوزه‌های مختلف است؛ از فناوری و هوش مصنوعی گرفته تا بنادر خشک، تأسیسات ذخیره‌سازی و صنایع دفاعی.

با وجود نزدیکی روابط، در سال‌های اخیر اختلافاتی میان تل‌آویو و ابوظبی شکل گرفته؛ به‌خصوص پس از روی کار آمدن دولت راست‌گرای بنیامین نتانیاهو و آغاز جنگ غزه پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس.

برخی اماراتی‌ها نیز به‌طور خصوصی نتانیاهو را مسئول کشاندن منطقه به این درگیری می‌دانند و نگرانند که اقدامات دولت او باعث خدشه‌دار شدن وجهه امارات شود.

با این حال، ابوظبی تأکید می‌کند که عادی‌سازی روابط با اسرائیل -که نتیجه توافق‌های موسوم به «پیمان ابراهیم» با میانجی‌گری ترامپ بود ــ در راستای منافع راهبردی امارات قرار دارد.

دولت ترامپ نیز در همین ماه، به دلیل آنچه «نقش کلیدی امارات در پیشبرد منافع آمریکا» در جریان جنگ خواند، از این کشور تقدیر کرد.

این اقدام باعث شد امارات دسترسی آسان‌تری به تجهیزات نظامی آمریکایی و همچنین تراشه‌هایی پیدا کند که برای جاه‌طلبی این کشور در تبدیل شدن به یکی از رهبران جهانی حوزه هوش مصنوعی حیاتی هستند.

یک مقام غربی می‌گوید: «از نگاه ابوظبی، آمریکا و اسرائیل در صدر فهرست دوستانی قرار دارند که در زمان بحران به کمک این کشور آمدند.»

اما در وضعیت فعلی که بسیاری آن را «نه جنگ، نه صلح» توصیف می‌کنند، چه سرنوشتی در انتظار امارات است؟

با تبدیل شدن درگیری به وضعیتی خاکستری که نه جنگ تمام‌عیار است و نه صلح، واژه کلیدی در امارات اکنون «تاب‌آوری» است.

ابوظبی نه‌تنها می‌خواهد تجهیزات نظامی خود را تقویت کند، بلکه قصد دارد آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی خود را نیز کاهش دهد.

مقام‌های این کشور درباره انتقال زیرزمینی خطوط لوله نفت ــ که منبع بخش بزرگی از ثروت فعلی امارات است ــ و همچنین مراکز داده‌ای که قرار است از برنامه‌های آینده این کشور برای تبدیل شدن به یک قطب جهانی هوش مصنوعی پشتیبانی کنند، گفت‌وگو می‌کنند.

هر چیزی که برای ما حیاتی باشد، محافظت خواهد شد. این حفاظت با سامانه‌های دفاع هوایی انجام می‌شود. ما به یک منبع واحد وابسته نخواهیم بود و گزینه جایگزین خواهیم داشت.

این کشور همچنین به دنبال مسیرهای جدیدی برای کاهش وابستگی خود به تنگه هرمز است و هم‌زمان تلاش می‌کند امنیت غذایی خود را تقویت کند.

گروه لجستیکی DP World اعلام کرده قصد دارد دو پایانه جدید در فجیره (واقع در ساحل شرقی امارات) احداث کند تا وابستگی این کشور به بندر اصلی و راهبردی خود یعنی جبل‌علی کاهش یابد؛ بندری که به دلیل بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران، تنها با حدود ۱۰ درصد ظرفیت خود فعالیت کرده است.

شرکت نفت دولتی ادنوک (Adnoc) نیز ساخت خط لوله جدیدی را که قرار است ظرفیت صادرات نفت به فجیره را دو برابر کند، با سرعت بیشتری دنبال می‌کند.

بانکداران و اقتصاددانان می‌گویند دبی که سابقه مقابله با تردیدها درباره توانایی خود را دارد، اکنون در موقعیت قدرتمندتری نسبت به دوران همه‌گیری کرونا قرار دارد؛ بحرانی که مدل اقتصادی این شهر را آزمایش کرد.

در همین حال، ابوظبیِ نفت‌خیز از پشتوانه‌های مالی برخوردار است که کمتر کشوری می‌تواند با آن رقابت کند؛ این کشور نزدیک به ۲ تریلیون دلار دارایی در صندوق‌های سرمایه‌گذاری دولتی دارد.

او می‌گوید: «دبی و ابوظبی می‌توانند هر کاری که بخواهند انجام دهند، اما مشکل این است که همه این مسائل قابل حل نیستند. تأسیسات انرژی همچنان آسیب‌پذیر خواهند بود، زیرا در دریا قرار دارند و حتی اگر صادرات از فجیره انجام شود، این مناطق همچنان در محدوده هدف قرار دارند.»

با وجود موفقیت امارات در رهگیری موشک‌ها و پهپادها، حملات مداوم علیه زیرساخت‌های کلیدی انرژی و غیرنظامی این کشور، پایه‌های آن را متزلزل کرد.

بسته شدن تنگه هرمز عملاً باعث قطع دسترسی بندر جبل‌علی ــ مهم‌ترین مسیر تجاری امارات با جهان ــ شد. در نتیجه، کالاها برای حفظ موجودی قفسه‌های فروشگاه‌ها یا با هواپیما وارد شدند یا از مسیر زمینی و با کامیون انتقال یافتند.

اما بیشتر شرکت‌های هواپیمایی غربی هنوز پروازهای خود را به دبی -که معمولاً یکی از پرترددترین مراکز ترانزیتی جهان محسوب می‌شود- از سر نگرفته‌اند.

نرخ اشغال هتل‌ها نیز با وجود تخفیف‌های گسترده کاهش یافته و بیش از نیمی از هتل‌های لوکس دبی، از جمله برج‌العرب و هتل آرمانی برای بازسازی تعطیل شده‌اند و تعدادی از رستوران‌ها نیز درهای خود را بسته‌اند.

دبی به‌تدریج دوباره شلوغ‌تر می‌شود، اما هم‌زمان با چالش دیگری نیز روبه‌رو است؛ ورود به فصل کم‌رونق گردشگری در زمانی که دمای هوا در تابستان به شدت افزایش پیدا می‌کند.

اما تشدید دوباره تنش‌ها میان آمریکا و ایران در روزهای اخیر، فضای خوش‌بینانه‌تری را که در حال شکل‌گیری بود، تضعیف کرد.

یک مدیر اماراتی می‌گوید: «تا حدود یک هفته پیش، خوش‌بینی بیشتری وجود داشت، اما برخی توسعه‌دهندگان دوباره نگران شده‌اند.»