اوکراین به پالایشگاهها زد؛ نفت روسیه روی دست مسکو ماند
روسیه در حالی که زیر فشار حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاههایش قرار دارد، برای تحویل همه نفت خامی که ناچار به صادرات آن شده، با مشکل روبهرو است.
دادههای جابهجایی نفتکشها که بلومبرگ گردآوری کرده نشان میدهد میانگین چهار هفتهای محمولههای دریایی نفت خام در دوره منتهی به ۱۲ ژوئیه (۲۱ تیر) تقریبا بدون تغییر و برابر با ۴.۲۱ میلیون بشکه در روز بوده است.
این رقم فقط ۱۰ هزار بشکه کمتر از بالاترین سطح از زمان حمله روسیه به اوکراین در ۲۰۲۲ است؛ پیش از آن حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز به پالایشگاههای اروپا از راه خط لوله منتقل میشد.
جهش صادرات نفت خام با تحویل محمولهها همگام نشده و شمار بشکههای نفت روی دریا دوباره به نزدیک اوج ابتدای سال برگشته است؛ بهطوری که محمولههای نفت روسیه بیرون از پایانه نفتی الحمرا در مصر و مجمعالجزایر ریائو در شرق سنگاپور رویهم انباشته شدهاند.
دادههای رهگیری نفتکشها نشان میدهد بخش روبهرشدی از این نفت روی کشتیهایی قرار دارد که ظاهرا بهجای حرکت، در حال توقف هستند.
همزمان اوکراین حملاتش به پالایشگاههای روسیه را شدت داده و شبانه مجتمع گازپروم نفتخیم سالاوات در عمق خاک روسیه و تاسیسات آفیپسکی در منطقه دریای سیاه را هدف قرار داده است.
موجی از حملات باعث شده عملیات پالایش روسیه در ژوئیه تاکنون به پایینترین سطح در بیش از ۲۱ سال برسد؛ روندی که کمبود سوخت داخلی را عمیقتر کرده و فشار بیشتری بر بازار جهانی گذاشته است.
این حملات با کاهش ظرفیت پالایشگاههای روسیه، بخشی از نفت خامی را که دیگر امکان فرآوری در داخل ندارد، به سمت بازارهای خارجی میفرستد. به همین دلیل ممکن است صادرات نفت روسیه افزایش پیدا کند، حتی در شرایطی که تولید این کشور کاهش یافته است.
بر اساس آمار اوپک، روسیه در ماه ژوئن روزانه ۸.۹۳ میلیون بشکه نفت تولید کرده که حدود ۸۳۰ هزار بشکه کمتر از سهمیه تعیینشده برای مسکو بوده است.
با افزایش ناگهانی صادرات و محدود بودن ظرفیت خریداران و مسیرهای انتقال، تحویل نفت روسیه کندتر شده است. بخشی از محمولهها هفتهها در انتظار پیدا شدن مقصد، اجازه تخلیه یا انتقال از یک نفتکش به نفتکش دیگر میمانند و همین موضوع زمان رسیدن نفت به مشتری را افزایش داده است.
دادههای رهگیری نشان میدهد پنج نفتکش حامل نفت اورالز در سواحل مدیترانهای مصر، بیرون از پایانه نفتی الحمرا لنگر انداختهاند و پنج کشتی دیگر نیز در مجمعالجزایر ریائو متوقف شدهاند؛ محلی که محل تجمع کشتیهای ناوگان سایه حامل نفت تحریمی است.
در همین حال، محمولههای نفت سوکول و ساخالین از شرق روسیه ممکن است هفتهها منتظر بمانند تا از نفتکشهای شاتل به کشتیهای اقیانوسپیما منتقل شوند.
بخشی از محمولههای نفت خام اسپو روسیه نیز پس از بارگیری، هفتهها در نزدیکی بندر کوزمینو در اقیانوس آرام معطل ماندهاند.
این تاخیرها باعث شد حجم نفت خام روسیه روی دریا تا روز یکشنبه به حدود ۱۳۵ میلیون بشکه برسد.
بر پایه میانگین ماهانه، ارزش ناخالص صادرات مسکو در ۲۸ روز منتهی به ۱۲ ژوئیه به ۱.۶۸ میلیارد دلار در هفته رسید که نسبت به دوره منتهی به ۵ ژوئیه، ۲۰۰ میلیون دلار در هفته کاهش را نشان میدهد.
از سوی دیگر، محمولههای نفت روسیه به مقصد آسیا در هفتههای اخیر به بالاترین سطح از زمان آغاز جنگ اوکراین رسیده است. در چهار هفته منتهی به ۱۲ ژوئیه (۲۱ تیر)، روزانه حدود ۴ میلیون بشکه نفت روسیه راهی بازارهای آسیایی شد؛ رقمی که اندکی بیشتر از ماه قبل بود.
اما بخش مهم ماجرا، مقصد این نفتکشهاست. حجم محمولههایی که هند را مقصد خود اعلام کردهاند، بهشدت کاهش یافته؛ در مقابل، تعداد کشتیهایی که مقصد نهاییشان را مشخص نمیکنند، بالا رفته است.
به همین دلیل نمیتوان با اطمینان گفت تقاضای هند واقعاً افت کرده یا فقط مقصد محمولهها دیرتر اعلام میشود.
چرا نفتکشها مقصد خود را پنهان میکنند؟
پاسخ روشن است: پیشگیری از شناسایی به دلیل تحریمها.
بسیاری از کشتیها هنگام خروج از بنادر روسیه بهجای مقصد نهایی، نقاطی مانند کانال سوئز، پورتسودان یا سنگاپور را ثبت میکنند.
برخی نیز حتی پس از رسیدن به محل تخلیه، مقصد نهایی خود را اعلام نمیکنند. این روش، ردیابی مسیر واقعی نفت روسیه را دشوار کرده است.
در این دوره، روزانه حدود یک میلیون بشکه نفت به سمت چین حرکت کرده و حجم محمولههای اعلام شده برای هند نیز به حدود همین میزان رسیده است.
در مقابل، نزدیک به ۱.۹ میلیون بشکه نفت در روز روی نفتکشهایی قرار داشت که مقصد نهایی آنها مشخص نبود؛ یعنی تقریباً نیمی از کل نفت ارسالی به آسیا.
بخش بزرگی از این محمولههای نامشخص از بنادر غربی روسیه حرکت کردهاند و در سامانههای ردیابی، تنها مقصدهای موقتی مانند سنگاپور، پورتسعید یا کانال سوئز را نشان دادهاند.
گروه دیگری از نفتکشها نیز بدون ثبت هیچ مقصدی در حال حرکت بودهاند.
در همین مدت، صادرات نفت روسیه به ترکیه به بالاترین سطح نزدیک به سه ماه گذشته رسید و به حدود ۱۶۰ هزار بشکه در روز افزایش یافت و سوریه نیز بهطور میانگین روزانه حدود ۴۰ هزار بشکه نفت روسیه دریافت کرده است.
ردیابی محمولههای سوریه حتی دشوارتر است. نفتکشهای حامل نفت روسیه معمولاً مقصد خود را اعلام نمیکنند و در نزدیکی جنوب جزیره کرت، سامانههای ردیابی را خاموش میکنند.
به همین دلیل، مقصد آنها گاهی فقط پس از رسیدن به بندر بانیاس و با کمک تصاویر ماهوارهای مشخص میشود.
در مجموع، حملات اوکراین روسیه را در موقعیتی دوگانه قرار داده است؛ پالایشگاهها نفت کمتری فرآوری میکنند و مسکو ناچار است نفت خام بیشتری صادر کند، اما محدودیت خریداران، تحریمها و کندی انتقال اجازه نمیدهد همه این محمولهها بهسرعت به مقصد برسند.
ادامه این روند میتواند هم فشار بر بازار سوخت داخل روسیه را بیشتر کند و هم هزینه و زمان صادرات را بالا ببرد. بنابراین رشد صادرات لزوماً به معنای موفقیت بیشتر مسکو در فروش نفت نیست؛ بخشی از این افزایش، نفتی است که از پالایشگاههای آسیبدیده بیرون مانده و حالا در مسیرهای طولانی و مبهم صادراتی سرگردان شده است.