جنگ بدون قطع اینترنت هم ممکن است

در جنگ ۴۰ روزه، یکی از پرتکرارترین استدلال‌ها برای قطع اینترنت این بود که این کار به تامین امنیت کمک می‌کند. اما هیچوقت مشخص نشد که چطور این تامین امنیت انجام شده بود!

به‌گزارش زومان، اما حالا که جنوب ایران دوباره زیر حمله قرار گرفته، اینترنت برقرار مانده و نتیجه هم متفاوت دیده می‌شود؛ مردم از شهرهای درگیر، خودشان فیلم و عکس منتشر می‌کنند و میلیون‌ها نفر در سراسر کشور و جهان، بی‌واسطه، رخدادها را می‌بینند. همین تصاویر، موج همدلی با مناطق آسیب‌دیده را پررنگ‌تر کرده است.

در هر جنگی، یکی از اولین چیزهایی که زیر فشار قرار می‌گیرد، ارتباطات است. تلفن، اینترنت و شبکه‌های اجتماعی ناگهان از یک ابزار روزمره به بخشی از زیرساخت جنگ تبدیل می‌شوند. اما سؤال اینجاست؛ وقتی اینترنت قطع می‌شود، امنیت مردم بیشتر می‌شود یا خطر برای غیرنظامیان؟

این پرسشی است که در سال‌های اخیر فقط درباره ایران مطرح نبوده؛ از اوکراین و غزه گرفته تا میانمار و یمن، پژوهشگران و نهادهای بین‌المللی بارها آن را بررسی کرده‌اند.

بررسی مطالعات دانشگاهی و گزارش‌های نهادهای حقوق بشری نشان می‌دهد اینترنت در زمان جنگ دو روی سکه دارد؛ از یک طرف می‌تواند برای اهداف نظامی محدود شود، اما از طرف دیگر، برای میلیون‌ها غیرنظامی به یک زیرساخت حیاتی تبدیل شده است.

مردم با اینترنت مسیرهای امن را پیدا می‌کنند، از وضعیت اعضای خانواده باخبر می‌شوند، درخواست کمک می‌فرستند، محل بیمارستان‌های فعال را پیدا می‌کنند و تصاویر و ویدئوهای مناطق درگیر را منتشر می‌کنند.

مطالعه‌ای که در مجله حقوق علم و فناوری دانشگاه کلمبیا منتشر شده، اینترنت را در جنگ‌های امروز «یکی از مهم‌ترین منابع غیرنظامیان» توصیف می‌کند و استدلال می‌کند قوانین بین‌المللی باید از دسترسی مردم به اینترنت همان‌گونه محافظت کنند که از برخی زیرساخت‌های حیاتی محافظت می‌شود. زیرساختی که می‌تواند به نجات جان انسان‌ها، هماهنگی امدادرسانی، اطلاع‌رسانی عمومی و حفظ ارتباط خانواده‌ها کمک کند.

در جنگ روسیه و اوکراین، یکی از مهم‌ترین تلاش‌های دولت اوکراین حفظ ارتباطات بود.

پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهد با وجود حملات گسترده به زیرساخت‌ها، دولت و اپراتورها تلاش کردند شبکه ارتباطی را تا جای ممکن فعال نگه دارند؛ زیرا ارتباطات نه‌تنها برای مردم، بلکه برای امدادرسانی، خدمات درمانی و مدیریت بحران ضروری بود.

در کنار این، پژوهشی که بیش از ۶۸ میلیون پست در شبکه‌های اجتماعی جنگ اوکراین را بررسی کرده، نشان می‌دهد اینستاگرام، ایکس، فیسبوک و یوتیوب به بستری برای جمع‌آوری کمک‌های مردمی، پیدا کردن افراد مفقود و شکل‌گیری شبکه‌های همیاری تبدیل شدند.

دیده‌بان حقوق بشر می‌گوید قطع گسترده اینترنت در زمان جنگ می‌تواند جان غیرنظامیان را به خطر بیندازد؛ زیرا مردم دیگر به هشدارهای امنیتی، اطلاعات مربوط به مراکز درمانی، غذا، پناهگاه و حتی اعضای خانواده خود دسترسی ندارند. این نهاد همچنین تأکید می‌کند که قطع ارتباطات، کار خبرنگاران، امدادگران و ناظران مستقل را نیز مختل می‌کند.

همین اتفاق در غزه نیز بارها رخ داد. در دوره‌هایی که ارتباطات تقریباً به‌طور کامل از بین رفت، سازمان‌های امدادی اعلام کردند هماهنگی عملیات نجات و حتی اعزام آمبولانس‌ها با اختلال جدی روبه‌رو شده است.

اما آیا اینترنت هیچ خطری ندارد؟

خیر.همان پژوهش‌ها تأکید می‌کنند اینترنت فقط مزیت ندارد. انتشار لحظه‌ای تصاویر می‌تواند اطلاعات حساس را در اختیار طرف مقابل قرار دهد، شایعات را گسترش دهد یا عملیات امدادی و نظامی را با مشکل مواجه کند.

به همین دلیل، در حقوق بین‌الملل اصل «ضرورت و تناسب» مطرح شده است؛ یعنی اگر محدودیتی بر اینترنت اعمال می‌شود، باید دقیق، محدود و متناسب با یک هدف نظامی مشخص باشد، نه اینکه کل ارتباطات غیرنظامیان را از بین ببرد.

اینکه انتشار تصاویر مردمی می‌تواند احساس همدلی را تقویت کند، موضوعی است که مطالعات مربوط به جنگ اوکراین نیز آن را تایید کرده‌اند. پژوهش دانشگاهی درباره شبکه‌های اجتماعی در جنگ اوکراین نشان می‌دهد انتشار تصاویر و روایت‌های مستقیم شهروندان، نقش مهمی در جلب حمایت عمومی، جمع‌آوری کمک‌های مردمی و ایجاد شبکه‌های همبستگی ایفا کرده است.

اما جدا از پژوهش‌ها این روزها ما هم با تصاویری که مردم جنوب از حال و روزشان در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کنند، از احوال آنجا باخبر می‌شویم. اگر قرار بود تنها راوی ماجرا صداوسیما باشد نتیجه چه می‌شد؟ با وجود اینترنت جنگ فعلی میلیون‌ها راوی و شاهد زنده از دل آن دارد. هموطنان ما تنها یک جا برای صدای خود دارند تا آن را به گوش همه دنیا برسانند که چه روزهایی را در حال تجربه هستند. این صداها ثابت می‌کند که جنگ نیاز به قطع اینترنت ندارد.