سالها بود که پاسخ این سؤال تقریباً روشن به نظر میرسید؛ خیر. اما جنگ ایران و آمریکا حالا امارات را وادار کرده این معادله را از نو بنویسد.
اگر تا پیش از جنگ، بندر جبلعلی قلب تجارت دریایی امارات بود، اکنون به نظر میرسد ابوظبی و دبی در حال بازنویسی نقشه لجستیکی خود هستند. به گزارش فایننشال تایمز، بزرگترین اپراتور بندری امارات (Dubai Ports World) در حال برنامهریزی برای ساخت یک بندر و پایانه کانتینری جدید در فجیره در ساحل شرقی این کشور است؛ پروژهای که هدف اصلی آن کاهش وابستگی دبی به بندر استراتژیک جبلعلی و دور زدن تنگه هرمز است.
جبلعلی طی دهههای گذشته مهمترین دارایی اقتصادی دبی بوده و نقش اصلی را در تبدیل این شهر به یکی از بزرگترین مراکز تجارت، لجستیک و صادرات مجدد جهان ایفا کرده است. اما جنگ اخیر نشان داد اتکای بیش از حد به یک مسیر دریایی، میتواند به نقطهضعف تبدیل شود.
بر اساس این گزارش، از زمان آغاز جنگ در اواخر فوریه، ایران نزدیک به سه هزار پهپاد یا موشک به سمت امارات شلیک کرده است؛ رقمی که از هر کشور دیگری بیشتر بوده است. در روزهای نخست درگیری نیز آتشسوزی در بندر جبلعلی رخ داد؛ حادثهای که مقامهای امارات آن را ناشی از سقوط بقایای رهگیری یک موشک اعلام کردند.
اما ضربه اصلی زمانی وارد شد که عبور کشتیها از تنگه هرمز مختل شد. به گفته منابع آگاه، پس از بسته شدن این آبراه، فعالیت بندر جبلعلی بین ۹۰ تا ۹۵ درصد کاهش یافت؛ اتفاقی که مدیران شرکت بندر دبی را به این جمعبندی رساند که باید هرچه سریعتر مسیر جایگزینی برای تجارت کشور ایجاد شود.
طرح جدید بر توسعه بندر فجیره و همچنین ایجاد یک پایانه کانتینری جدید در همان امارت متمرکز است. مزیت اصلی این منطقه آن است که در ساحل دریای عمان قرار دارد؛ بنابراین کشتیها بدون عبور از تنگه هرمز میتوانند وارد امارات شوند. سپس کانتینرها از طریق شبکه جادهای به دبی، ابوظبی و حتی دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس منتقل خواهند شد.
البته این به معنای کنار گذاشتن جبلعلی نیست. مقامهای امارات تأکید کردهاند این بندر همچنان قلب تجارت کشور باقی خواهد ماند. یکی از مدیران ارشد شرکت بندر دبی به فایننشالتایمز گفته است: «جبلعلی همچنان جبلعلی خواهد بود و هرگز کوچک نخواهد شد.»
به گفته منابع آگاه، شرکت بندر دبی هماکنون درباره چارچوب اجرایی پروژه با مقامهای دولتی مذاکره میکند و هنوز ساختار مالی آن نهایی نشده است. با این حال، یکی از مدیران این شرکت گفته:
در صورت نهایی شدن تصمیمها، بندر جدید میتواند ظرف حدود یک سال و نیم به بهرهبرداری برسد. سرمایهگذاری اولیه نیز صدها میلیون دلار برآورد میشود و در صورت نیاز به ظرفیت بیشتر، افزایش خواهد یافت.
این پروژه تنها یک تصمیم تجاری نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد بزرگتر امارات برای مقاومسازی اقتصاد خود در برابر بحرانهای آینده است. مقامهای شرکت نیز این موضوع را پنهان نکردهاند.
«این یک اقدام دفاعی است؛ برای روزی که دوباره اوضاع خراب شود.»- یکی از مدیران ارشد شرکت بندر دبی
جنگ اخیر تنها برنامههای شرکت بندر دبی را تغییر نداده است.
بر اساس این گزارش، پیش از آغاز جنگ روزانه حدود ۱۳۵ کشتی از تنگه هرمز عبور میکردند، اما حتی پس از اعلام بازگشایی محدود این آبراه، تعداد عبورها به سختی از ۴۰ کشتی در روز فراتر رفته است. تشدید دوباره حملات متقابل و درگیریها در هفته گذشته نیز بار دیگر تردد کشتیها را به حداقل رسانده است.
در همین مدت، شرکت بندر دبی بخشی از بارهای خود را از جبلعلی به بنادر فجیره و خورفکان منتقل کرده است؛ بنادری که اکنون به دلیل افزایش حجم بار با ازدحام روبهرو هستند. همزمان یک شرکت دیگر نیز برنامه سرمایهگذاری دو میلیارد دلاری خود را برای توسعه بندر خورفکان اعلام کرده است؛ نشانهای از اینکه رقابت برای ایجاد مسیرهای جایگزین هرمز وارد مرحله تازهای شده است.
در این میان، فجیره از قبل نیز جایگاه مهمی در زیرساخت انرژی امارات داشت. ابوظبی بخشی از نفت خام خود را از طریق این بندر صادر میکند و قصد دارد ظرفیت این مسیر را افزایش دهد تا وابستگی صادرات نفت به تنگه هرمز کمتر شود.
در نهایت، آنچه امروز در امارات در حال رخ دادن است، فقط ساخت یک بندر جدید نیست؛ بلکه بازنگری در یک فرض قدیمی است؛ فرضی که میگفت تجارت منطقه همیشه بر عبور آزاد از تنگه هرمز استوار خواهد بود.
اکنون دولتها و شرکتهای بزرگ منطقه تلاش میکنند برای سناریویی آماده شوند که این آبراه دیگر همیشه قابل اتکا نباشد.
اما یک پرسش همچنان باقی است: اگر این مسیرهای جایگزین تکمیل شوند، آیا دبی میتواند بدون اتکای کامل به تنگه هرمز همچنان جایگاه خود را بهعنوان مهمترین هاب تجاری منطقه حفظ کند، یا هرمز همچنان قلب تپنده تجارت خلیج فارس باقی خواهد ماند؟