محاصره دریایی در سالگرد امضای برجام؛ ۲۳ تیرِ دیگری میان ایران و آمریکا
آمریکا در یازدهمین سالگرد امضای برجام، بازگشت محاصره دریایی ایران را اعلام کرد؛ این بار دو کشور نه پشت میز مذاکره، بلکه در میانه جنگی منطقهای روبهروی یکدیگر قرار دارند.
در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ (۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵)، ایران و شش قدرت جهانی در وین از نهاییشدن برنامه جامع اقدام مشترک خبر دادند؛ توافقی که قرار بود بحران هستهای ایران را از مسیر محدودیتهای فنی، نظارت بینالمللی و کاهش تحریمها مدیریت کند.
در ۲۳ تیر ۱۴۰۵ (۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶)، همان تاریخ با خبر دیگری همراه شده است: آمریکا اعلام کرد اجرای محاصره دریایی بنادر، پایانههای نفتی و سواحل ایران را از سر میگیرد. زمان آغاز رسمی اجرای این دستور ساعت ۲۰ به وقت گرینویچ اعلام شده که برابر با ۲۳:۳۰ دقیقه شبانگاه سهشنبه به وقت ایران است.
یازده سال پیش، مسئله اصلی این بود که آیا ایران و آمریکا میتوانند یکی از مهمترین اختلافهای خود را با مذاکره مهار کنند. اکنون مسئله این است که آیا میتوان از گسترش یک رویارویی مستقیم نظامی و منطقهای جلوگیری کرد.
روزی که دیپلماسی دست بالا را داشت
برجام میان ایران، آمریکا، بریتانیا، فرانسه، روسیه، چین، آلمان و اتحادیه اروپا نهایی شد. توافق، برنامه هستهای ایران را در برابر رفع مرحلهای تحریمهای مرتبط با این پرونده محدود میکرد. شورای امنیت سازمان ملل نیز شش روز بعد، در ۲۹ تیر ۱۳۹۴ (۲۰ ژوئیه ۲۰۱۵)، آن را در قالب قطعنامه ۲۲۳۱ تأیید کرد.
توافق وین به معنای عادیشدن روابط تهران و واشنگتن نبود. دو کشور همچنان درباره سیاستهای منطقهای، برنامه موشکی، اسرائیل و ساختار تحریمها اختلاف داشتند. با این حال، برجام نشان داده بود که پس از چند دهه قطع رابطه، دو طرف میتوانند از طریق مذاکرات مستقیم و طولانی، دستکم یک بحران مشخص را مدیریت کنند.
به همین دلیل، ۲۳ تیر ۱۳۹۴ را میتوان یکی از بالاترین نقاط خوشبینی به ظرفیت دیپلماسی میان ایران و آمریکا دانست؛ نه لزوماً آغاز روابطی تازه، بلکه لحظهای که مذاکره برای مدتی بر تهدید، تحریم و اقدام نظامی غلبه کرده بود.
۱۱ سال بعد؛ منازعه از پرونده هستهای فراتر رفته است
تصویر امروز متفاوت است. محاصره دریایی در شرایطی از سر گرفته میشود که آمریکا طی چند شب متوالی به مواضعی در ایران حمله کرده و مقامهای آمریکایی گفتهاند بخشی از اهداف، سامانههای موشکی، پدافندی و تواناییهای مرتبط با عملیات ایران در تنگه هرمز بوده است. سنتکام همچنین از حمله به یک زیردریایی و تأسیسات تعمیر و نگهداری شناورها خبر داده است.
در سوی دیگر، ایران بستهشدن تنگه هرمز به روی کشتیهای بدون مجوز را اعلام کرده و حملات خود را از پایگاهها و منافع آمریکا فراتر برده است. حملات موشکی و پهپادی به بحرین و اردن و هدف قرار گرفتن کشتیهای تجاری مرتبط با کشورهای عربی، دامنه بحران را به همسایگان ایران و مسیرهای انتقال انرژی گسترش داده است.
اعلام خبر محاصره یکی از اجزای بحرانی است که همزمان در خاک ایران، پایگاههای آمریکا در منطقه، کشورهای عربی و آبهای تنگه هرمز جریان دارد.
محاصره دوم چه چیزی را تغییر میدهد؟
این نخستین محاصره دریایی آمریکا در جنگ جاری نیست. واشنگتن نخستینبار در ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ (۱۳ آوریل ۲۰۲۶) و پس از شکست مذاکرات اسلامآباد، محاصره کشتیهای ورودی و خروجی بنادر ایران را آغاز کرد. این اقدام بعداً در چارچوب تفاهمها برای کاهش درگیری و بازگشایی مسیرهای دریایی متوقف شد.
محاصره دوم در شرایط متفاوتی بازمیگردد. در دور نخست، هنوز مذاکرات برای پایان جنگ در جریان بود و محاصره بخشی از فشار آمریکا برای رسیدن به توافق محسوب میشد. اینبار، تفاهم موقت در آستانه فروپاشی قرار گرفته، حملات به کشتیهای تجاری افزایش یافته و دو طرف بر سر کنترل و نحوه عبور از تنگه هرمز اختلافی آشکار دارند.
آمریکا میگوید محاصره همه بنادر، پایانههای نفتی و مناطق ساحلی ایران را در بر میگیرد و درباره همه کشتیها، فارغ از پرچم آنها، اجرا خواهد شد. در مقابل، کشتیهایی که مقصد یا مبدأ ایران ندارند، از نظر واشنگتن میتوانند از تنگه عبور کنند. ایران اما تأکید دارد که امنیت و عبور از این آبراه بدون پذیرش نقش تهران ممکن نیست.
اختلاف بر سر هرمز به این ترتیب فقط بر سر باز یا بستهبودن یک مسیر نیست؛ دو طرف درباره اینکه چه کسی قواعد عبور، امنیت کشتیها و هزینه استفاده از تنگه را تعیین کند، با یکدیگر رقابت میکنند.
دو ۲۳ تیر، دو دستور کار
در ۲۳ تیر ۱۳۹۴، دستور کار ایران و آمریکا نهاییکردن توافقی برای محدودکردن یک بحران بود. در ۲۳ تیر ۱۴۰۵، واشنگتن بازگشت محاصره دریایی را اعلام کرد؛ آن هم در شرایطی که دو طرف در خاک ایران، آبهای خلیج فارس و چند کشور منطقه وارد رویارویی مستقیم شدهاند.
این مقایسه به این معنا نیست که برجام قرار بود همه اختلافهای تهران و واشنگتن را حل کند. حتی در زمان امضای توافق نیز بیاعتمادی عمیق بود و دو طرف درباره بیشتر مسائل منطقهای در نقطه مقابل یکدیگر قرار داشتند. تفاوت اصلی در ابزار مدیریت اختلاف است.
یازده سال پیش، طرفین برای مهار بحران به متن توافق، جدول زمانی و سازوکارهای نظارتی متکی بودند. امروز، محاصره دریایی، حملات هوایی، شلیک موشک و تلاش برای کنترل مسیر کشتیرانی به ابزارهای اصلی این منازعه تبدیل شدهاند.
از این منظر، سالگرد برجام فقط یادآور توافقی نیست که از مسیر اولیه خود خارج شد. ۲۳ تیر امسال نشان میدهد منازعه ایران و آمریکا از پروندهای که زمانی پشت میز مذاکره مدیریت میشد، به جنگی رسیده که هم در خشکی جریان دارد، هم در دریا و هم کشورهای منطقه را درگیر کرده است.