مرگ زودهنگام یک توافق؛ این پرده اول نمایش است؟

 تفاهم‌نامه‌ای که قرار بود به درگیری‌های نظامی پایان دهد و آرامش را به خلیج فارس بازگرداند، اکنون تنها کاغذپاره‌ای بی‌ارزش است. به گزارش زومان به نقل از فارن پالیسی، با تشدید فشارهای اقتصادی واشنگتن و تبادل آتش در دریا، چشم‌انداز صلح کاملا تیره شده و هیچ‌کس به‌درستی نمی‌داند که در این شطرنج پیچیده، قدم بعدی چه خواهد بود.

تنها انگیزه دولت دونالد ترامپ برای امضای این تفاهم‌نامه، بازگشایی تنگه هرمز و توقف بمباران‌هایی بود که نتوانسته بود رفتار تهران را تغییر دهد. با این حال، تنها پس از سه هفته، ترامپ اعلام کرد که آتش‌بس به پایان رسیده است. الی گرانمایه، پژوهشگر ارشد شورای روابط خارجی اروپا، در این باره می‌گوید که همه منتظر آزمایش این توافق بودند، اما فروپاشی آن بسیار زودتر از حد تصور رخ داد.

شعله‌های تنش زمانی زبانه کشید که ایران به چند کشتی در تنگه هرمز حمله کرد. دلیل این حمله، استفاده کشتی‌ها از مسیر نزدیک به سواحل عمان بود که خارج از کنترل تهران قرار داشت. روز سه‌شنبه، ترامپ در واکنشی تند، تاسیسات راداری و پدافند هوایی ایران را بمباران کرد. او روز چهارشنبه در نشست ناتو در ترکیه با لحنی تند گفت: «فکر می‌کنم کار تمام است. من دیگر نمی‌خواهم با آن‌ها سر و کار داشته باشم.» او با اشاره به اینکه این توافق مرده است، رهبران ایران را خشن توصیف کرد. هیچ‌یک از این درگیری‌ها با تعهد اولیه دو کشور مبنی بر پرهیز از اقدامات خصمانه همخوانی نداشت.

با وجود مرگ زودهنگام توافق، بحران در صنعت نفت و اقتصاد جهانی تازه آغاز شده است. همزمان با حملات هوایی، آمریکا معافیت‌های موقت تحریمی را لغو کرد. این معافیت‌ها، مجوزهای موقتی بودند که به برخی کشورها اجازه می‌دادند بدون جریمه شدن، از ایران نفت بخرند. لغو این مجوزها باعث شد قیمت نفت خام برنت که هفته‌ها در کانال ۶۰ دلار نوسان داشت، ناگهان به مرز ۸۰ دلار در هر بشکه برسد.

ایران در همان سه هفته کوتاه آرامش، از فرصت استفاده کرد. طبق برآوردها، تهران توانست حدود ۶۰ میلیون بشکه نفت به خریداران آسیایی صادر کند. این صادرات، سودی معادل ۴ میلیارد دلار برای ایران به همراه داشت. با این حال، ترامپ اکنون گزینه محاصره دریایی را مطرح کرده است. گرانمایه معتقد است که اگر آمریکا این مسیر را پیش بگیرد، شرایط به نقطه صفر درگیری‌ها بازخواهد گشت و دستاورد ترامپ در بازگشایی هرمز نابود می‌شود.

فروپاشی این آتش‌بس، ریشه در سوءتفاهمی بسیار عمیق‌تر دارد: چه کسی کنترل هرمز را در دست دارد؟ بر اساس توافق، ایران موظف بود کشتیرانی را سازماندهی کند، اما تهران این را حق انحصاری خود می‌داند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، تاکید کرده است که آمریکا با نادیده گرفتن قوانین تهران، توافق را نقض کرده است. از نگاه مقامات ایرانی، کنترل بر هرمز اکنون به اندازه حق غنی‌سازی اورانیوم حیاتی است.

در مقابل، آمریکا با اسکورت نظامی کشتی‌ها از مسیرهای جایگزین، عملا کنترل ایران را نادیده گرفته است. این اختلافات باعث شده تا ترافیک کشتی‌ها که تازه در حال بازیابی بود، دوباره با خطر مواجه شود. پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا و جی.دی. ونس، معاون ترامپ، پیش‌تر وعده داده بودند که جنگ با ایران طولانی نخواهد بود، اما شرایط کنونی تصویر دیگری می‌سازد. ریچارد نفیو، کارشناس تحریم‌ها، وضعیت را به خوبی خلاصه می‌کند: «ترامپ مانند موشی است که در تله چسبی گرفتار شده است. هیچ‌کس با جنگیدن پیروز نمی‌شود، اما هر دو طرف فکر می‌کنند برنده شده‌اند. ما هنوز در پرده اول این نمایش هستیم.»