ریسک جنگ دوباره اوج گرفت؛ تحلیل نیویورکتایمز از محاسبات جدید ایران
نیویورکتایمز در گزارشی به به گفته تحلیلگران استناد میکند و مینویسد: ایران که نگران از دست رفتن تدریجی نفوذ خود بر مسیرهای کشتیرانی در تنگه راهبردی هرمز است، با حمله دوباره به نفتکشها ممکن است بیش از حد ریسک کرده؛ حالا شرایط ممکن است بار دیگر جنگی گسترده را شعله ور کند.
در ادامه این گزارش آمده: دو طرف، چهارشنبه یکدیگر را به کنار گذاشتن تفاهمنامهای تهدید کردند که ۱۷ ژوئن امضا کرده بودند؛ تفاهمنامهای که قرار بود چارچوبی برای مذاکرات صلح ترسیم کند و آتشبس شکنندهای را که از آوریل برقرار بود، تمدید کند. همزمان، جنگندههای آمریکایی در طول شب حملات گستردهتری را علیه دهها هدف در ایران انجام دادند و ایران نیز اعلام کرد حملات پهپادی و موشکی خود علیه متحدان آمریکا در خلیج فارس را تشدید خواهد کرد.
مبنای اصلی این تفاهمنامه ۱۴ بندی که با عباراتی کلی تنظیم شده، این بود که ایران در ازای دریافت کمکهای اقتصادی مورد نیاز خود، تنگه هرمز را دوباره به روی کشتیهای تجاری باز کند. موضوعات دشوارتر، از جمله سرنوشت برنامه هستهای ایران، به مذاکرات بعدی موکول شد. اما در عمل، تغییر محسوسی در وضعیت ایجاد نشد.
ولی نصر، استاد دانشکده مطالعات بینالمللی پیشرفته دانشگاه جانز هاپکینز و از تحلیلگران باسابقه مسائل ایران، میگوید:
«تفاهمنامه بهتدریج بیشتر شبیه یک سراب به نظر میرسید. برداشت تهران این است که آمریکا بهطور هماهنگ تلاش میکند کنترل تنگه هرمز را از دست ایران خارج کند، موقعیت ایران در لبنان را تضعیف کند و همزمان توان خود را بازیابی کند تا فشار بیشتری بر ایران وارد کند یا حتی دوباره به جنگ بازگردد.»
چرا ایران از توافق ناراضی شد؟
با نزدیک شدن به پایان مهلت ۶۰ روزه این توافق، نارضایتی ایران افزایش یافت؛ زیرا نیروی دریایی آمریکا کشتیهای تجاری را تشویق میکرد به جای استفاده از مسیر شمالی، از مسیر جنوبی در امتداد سواحل عمان عبور کنند و درخواست ایران مبنی بر ثبت عبور همه کشتیها در «مرجع تازهتأسیس ترانزیت هرمز» را نادیده بگیرند؛ نهادی که قرار بود مقدمهای برای دریافت هزینههای عبور باشد.
بر اساس دادههای شرکت «کپلر» که تردد کشتیها را رصد میکند، حجم عبور و مرور در پایان هفته گذشته تنها حدود یکسوم سطح پیش از جنگ بود؛ زمانی که روزانه بیش از ۱۰۰ کشتی از تنگه عبور میکردند. این تردد نیز تقریباً بهطور مساوی میان مسیرهای ایران و عمان تقسیم شده بود.
در همین حال، آمریکا تلاش میکرد به توافقی جداگانه میان لبنان و اسرائیل دست یابد؛ توافقی که یکی از اهداف اصلی آن، خلع سلاح حزبالله، مهمترین متحد منطقهای ایران در لبنان، بود.
علاوه بر این، در بحثهای مربوط به کمکهای اقتصادی نیز میزان امتیازهایی که قرار بود به ایران داده شود، بهتدریج کاهش یافت.
تحلیلگران معتقدند در چنین شرایطی، حتی همزمان با برگزاری مراسم تشییع یکهفتهای آیتالله سید علی خامنهای رهبر جمهوری اسلامی، تهران تصمیم گرفت پیش از آنکه اهرمهای فشار خود را از دست بدهد، دست به اقدام بزند. در همین چارچوب، روز سهشنبه سه نفتکش هنگام عبور از تنگه هرمز هدف پرتابه قرار گرفتند، هرچند ایران مسئولیت این حملات را بر عهده نگرفت.
به ادعای تحلیلگران، این تصور در تهران که ایران در جنگ ابتدای سال توانسته آمریکا و اسرائیل را وادار به عقبنشینی کند، احتمالاً یکی از عواملی بوده که زمینه بازگشت رویارویی مستقیم را فراهم کرده است.
در واکنش به حملات اخیر، آمریکا بلافاصله تحریمهای نفتی علیه ایران را که در چارچوب تفاهمنامه تعلیق شده بود، دوباره برقرار کرد.
با این حال، مقامهای ایرانی تأکید کردند که حاضر نیستند کنترل تنگه هرمز را با منافع اقتصادی معاوضه کنند.
با وجود تشدید تنشها، تحلیلگران یادآور میشوند که تهران و واشنگتن سابقهای طولانی در استفاده از لفاظیهای تند دارند و بارها از اقدامات نظامی بهعنوان ابزاری برای افزایش قدرت چانهزنی در مذاکرات استفاده کردهاند. از همین رو، دونالد ترامپ نیز در عین تهدید ایران، احتمال ازسرگیری مذاکرات را کاملاً رد نکرد.
در داخل ایران نیز جریانهایی از مدتها پیش با اصل مذاکره مخالف بودهاند و اکنون خواستار خروج کامل ایران از تفاهمنامه، بهویژه به دلیل اختلاف بر سر وضعیت تنگه هرمز، شدهاند.
نیت سوانسون، پژوهشگر ارشد شورای آتلانتیک و مدیر پیشین پرونده ایران در شورای امنیت ملی آمریکا در دولت جو بایدن، معتقد است بخش زیادی از مواضع دو طرف جنبه تاکتیکی دارد.
«فکر میکنم بیشتر با نوعی نمایش سیاسی روبهرو هستیم؛ چیزی شبیه کاری که ترامپ انجام میدهد. او با استفاده از اقدامات نظامی و تهدیدهای پر سر و صدا مذاکره میکند و از این نظر، هر دو طرف به یک زبان صحبت میکنند.»- نیت سوانسون، پژوهشگر ارشد شورای آتلانتیک
محاسبه ایران چیست؟
به گفته تحلیلگران، ایران احتمالاً بر این محاسبه تکیه کرده است که ترامپ، که از ادامه درگیری ابراز نارضایتی کرده و تنها چهار ماه تا انتخابات میاندورهای آمریکا فرصت دارد، حاضر نخواهد شد بار دیگر وارد جنگی پرهزینه و نامحبوب شود.
اما ترامپ در واکنش، حملات لفظی کمسابقهای علیه جمهوری اسلامی ایران انجام داد. او رهبران ایران را «شرور» و «اوباش» توصیف کرد، هشدار داد که آمریکا در صورت لزوم حملات شدیدتری انجام خواهد داد و حتی اعلام کرد آتشبس «به پایان رسیده است.»
جوئل ریبرن، پژوهشگر ارشد مؤسسه هادسون، سرهنگ بازنشسته ارتش آمریکا و نماینده ویژه پیشین آمریکا در امور سوریه، مدعی است تهران احتمالا بار دیگر در حال اشتباه محاسباتی شده است. او میگوید:
«ایرانیها بارها ترامپ را اشتباه ارزیابی کردهاند. جمهوری اسلامی سابقه طولانی در انجام اقدامات تحریکآمیز، مانند حمله به نفتکشها، و سپس معرفی خود بهعنوان طرف آسیبدیده دارد. آنها بیش از حد روی توان خود حساب باز کردهاند.»
نویسنده در پایان یادآوری میکند که این نخستین بار نیست که ایران با اصرار بر حفظ مواضع خود، ریسکها را میپذیرد. نمونهاش؛ پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ که حکومت تازهتأسیس ایران دیپلماتهای آمریکایی را به مدت ۴۴۴ روز در سفارت آمریکا در تهران بازداشت کرد؛ اقدامی که در نهایت به توقیف میلیاردها دلار از داراییهای ایران در مؤسسات مالی غربی انجامید.
نمونه دیگر، جنگ ایران و عراق است. در سال ۱۹۸۲، ایران پیشنهاد آتشبس را رد کرد و پس از آن جنگ شش سال دیگر ادامه یافت .
به باور نویسنده، این سابقه تاریخی نشان میدهد که جمهوری اسلامی بارها حاضر شده برای حفظ اهداف راهبردی خود، هزینههای سنگینی را بپذیرد؛ موضوعی که به اعتقاد تحلیلگران، احتمال تکرار آن در وضعیت کنونی را نباید دستکم گرفت.