آتش‌بس ایران و آمریکا در آستانه فروپاشی؟

رِسپانسِبل‌استیت‌کرفت نوشت این اتفاق نشان می‌دهد توافق ۱۴ بندی تهران و واشنگتن هنوز بر سر یکی از مهم‌ترین موضوعات خود، یعنی نحوه عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز، تفسیر واحدی ندارد.

آمریکا پس از آنکه نیروهای ایرانی به چند کشتی عبوری از تنگه هرمز که بدون هماهنگی با تهران در حال تردد بودند تیراندازی کردند، اعلام کرد ۸۰ هدف را در داخل ایران با مهمات نقطه‌زن هدف قرار داده است. هم‌زمان، واشنگتن تحریم‌های صادرات نفت ایران را نیز دوباره برقرار کرد؛ اقدامی که یکی از مهم‌ترین امتیازهای اقتصادی تفاهم‌نامه را عملاً از بین برد.

در مقابل، سپاه پاسداران اعلام کرد به ۸۵ پایگاه و مرکز نظامی آمریکا در منطقه، از جمله مقر ناوگان پنجم آمریکا در بحرین و پایگاه «علی السالم» در کویت حمله کرده و هشت هدف را منهدم کرده است.

ریشه اختلاف به برداشت متفاوت دو طرف از متن تفاهم‌نامه بازمی‌گردد.

از نگاه تهران، باز بودن تنگه هرمز به این معنا نیست که کشتی‌ها بدون اطلاع ایران از این آبراه عبور کنند. ایران معتقد است در دوره ۶۰ روزه آتش‌بس، همه کشتی‌های تجاری باید تردد خود را با تهران هماهنگ کنند تا همزمان درباره یک سازوکار دائمی برای مدیریت تنگه مذاکره شود.

اما آمریکا تفسیر دیگری دارد. واشنگتن می‌گوید «باز بودن تنگه» یعنی کشتی‌ها بتوانند از مسیرهای کشتیرانی ایران یا عمان عبور کنند، بدون آنکه نیازی به دریافت مجوز یا هماهنگی با تهران داشته باشند.

از نگاه مقام‌های ایرانی، موضوع فقط عبور چند کشتی نیست. نگرانی اصلی این است که آمریکا با تثبیت مسیرهای جایگزین و حذف نقش ایران در مدیریت تنگه، مهم‌ترین اهرم فشار تهران را از بین ببرد.

ایران معتقد است اگر در آینده دوباره جنگی رخ دهد، توانایی تأثیرگذاری بر عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز مهم‌ترین ابزار بازدارندگی این کشور خواهد بود. به همین دلیل، تهران می‌خواهد حتی در شرایط عادی نیز همه کشتی‌ها عبور خود را با ایران هماهنگ کنند تا نقش این کشور در مدیریت تنگه به رسمیت شناخته شود.

در مقابل، آمریکا استدلال می‌کند متن تفاهم‌نامه چنین اختیاری به ایران نداده است. به گفته واشنگتن، این توافق فقط ایران را مسئول کمک به عبور امن کشتی‌های تجاری می‌داند و هیچ بندی وجود ندارد که کشتی‌ها را ملزم به دریافت مجوز از تهران کند.

پس از دور نخست درگیری‌ها، دو طرف در حال بررسی یک راه‌حل میانه بودند. بر اساس این پیشنهاد، کشتی‌ها علاوه بر اطلاع دادن به ایران، هم‌زمان مسیر خود را به یک مرجع دریایی وابسته به شورای همکاری خلیج فارس نیز اعلام می‌کردند؛ راهکاری که می‌توانست هم خواسته ایران برای نظارت بر تردد کشتی‌ها را تا حدی تأمین کند و هم مانع از آن شود که کنترل کامل تنگه در اختیار تهران قرار گیرد.

اما این مذاکرات پیش از نهایی شدن، به دلیل برگزاری مراسم تشییع پیکر آیت‌الله علی خامنه‌ای متوقف شد.

در همین فاصله، چند کشتی تجاری با خاموش کردن سامانه‌های موقعیت‌یاب خود از مسیر جنوبی تنگه عبور کردند، بدون آنکه به ایران اطلاع دهند. تهران این اقدام را نقض تفاهم‌نامه دانست و به آن واکنش نظامی نشان داد.

به اعتقاد نویسنده، اختلاف امروز بیش از آنکه درباره امنیت کشتیرانی باشد، بر سر حاکمیت و اهرم‌های راهبردی است.

اگر هدف فقط عبور امن کشتی‌ها بود، شناورها می‌توانستند از مسیر شمالی، که تحت نظارت ایران قرار دارد، عبور کنند. اما اصرار بر استفاده از مسیر جنوبی بدون هماهنگی با تهران، از نگاه ایران تلاشی برای بی‌اعتبار کردن نقش خود در مدیریت تنگه هرمز است؛ ادعایی که آمریکا و بیشتر کشورهای عربی سال‌هاست آن را نمی‌پذیرند.

در نتیجه، تقابل فعلی فقط بر سر مسیر حرکت نفتکش‌ها نیست؛ بلکه بر سر این پرسش است که چه کشوری در یکی از مهم‌ترین آبراه‌های انرژی جهان، نقش تعیین‌کننده خواهد داشت.