بازگشت نفت ایران به بازار جهانی؛ آیا امضای ترامپ و پزشکیان کافی است؟
«ترجمه مطالب از رسانههای خارجی به معنای تایید آن محتوا نیست. هدف صرفا اطلاع مخاطب از رویکرد و نگاه رسانههای جهان به جنگ کنونی است.»
در ۱۷ ژوئن، دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان تفاهمنامهای برای پایان جنگ و بازگشت نفت ایران امضا کردند. به گزارش زومان به نقل از شورای آتلانتیک، این توافق و صدور «مجوز عمومی ایکس»، تحریمهای نفتی و بانکی را لغو میکند تا طرفین طی ۶۰ روز به صلحی جامع برسند. اما آیا نفت ایران به همین سادگی به بازارهای جهانی برمیگردد؟
مسیر ناهموار تولید؛ از ناوگان سایه تا زیرساختهای زخمی
مجوز جدید، پایانی بر کارزار «فشار حداکثری» است؛ سیاستی که از می ۲۰۱۸ با خروج آمریکا از برجام آغاز شد و هدفش قطع کامل درآمدهای تهران بود. در تمام این سالها، ایران با استفاده از «ناوگان سایه» — کشتیهای بینامونشانی که با خاموش کردن ردیابها تحریمها را دور میزنند — جریان فروش نفت خود را زنده نگه داشت و چین با دریافت تخفیف، خریدار اصلی آن بود.
تنها زمانی که محاصره دریایی آمریکا در اواسط آوریل آغاز شد، این صادرات افت چشمگیری کرد؛ هرچند بلافاصله پس از پایان محاصره دوباره جان گرفت. دادههای موسسه کپلر نشان میدهد که میانگین صادرات نفت خام ایران بین نوامبر ۲۰۲۵ تا ژانویه ۲۰۲۶، روزانه حدود ۱.۵ میلیون بشکه بود و از فوریه تا آوریل به حدود ۱.۸ میلیون بشکه در روز رسید. با این حال، پیشبینی میشود این رقم در ماه ژوئن، تنها کمی بیشتر از ۷۲۰ هزار بشکه در روز باشد.
دلیل این افت چیست؟ آسیبهای وارد شده به زیرساختهای انرژی در طول جنگ و اختلالات مداوم در تنگه هرمز، از جمله حمله به کشتیهای تجاری، سرعت بازگشت به روال عادی را بهشدت کند کرده است.
معمای مشتریان؛ چین محتاط و هند تشنه نفت
حتی اگر ایران نفت کافی برای فروش داشته باشد، چین شاید دیگر خریدار ایدهآلی به نظر نرسد. پکن در تمام طول سال ۲۰۲۵ ذخایر خود را با نفت ارزان پر کرده است. با قانونی شدن فروش نفت ایران، فاصله قیمت آن با بازار کم شده و دیگر خبری از آن تخفیفهای جذاب نخواهد بود. در واقع، سهم نفت ایران از واردات چین که در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۴ درصد بود، در می ۲۰۲۶ به زیر ۱۱ درصد رسید. در مقابل، روسیه، عربستان و برزیل به ترتیب حدود ۱۵، ۱۶ و ۱۸ درصد بازار پکن را تامین کردهاند.
در این میان، هند گزینه بسیار امیدوارکنندهتری است. این کشور پس از ماهها اختلال در زنجیره تامین جهانی، اکنون با کمبود نگرانکننده سوخت روبهروست. اگرچه هند در آوریل ۲۰۲۶ طی یک معافیت کوتاه، بیش از ۴ میلیون بشکه نفت از ایران خرید، اما بعد از بسته شدن تنگه هرمز مجبور شد سبد واردات خود را با نفت روسیه و ونزوئلا پر کند. حالا با پایان معافیت تحریمی نفت روسیه در ۱۷ ژوئن، هند انگیزه بالایی برای خرید مجدد از ایران دارد؛ بهویژه آنکه اکنون خطر «تحریمهای ثانویه» — جریمه و مجازات شرکتهای خارجی توسط آمریکا به دلیل معامله با ایران — کاملا برطرف شده است.
گره کور بانکها و معمای فرار از دلار
لغو تحریمها یک روی سکه است، اما راضی کردن بانکها، بیمهها و شرکتهای کشتیرانی برای آغاز کار با ایران در عرض ۶۰ روز، روی دیگر آن. پابرجا بودن تحریمهای اروپا دسترسی به «سوئیفت» — شبکه جهانی پیامرسان مالی برای انتقال امن پول بین بانکها — را همچنان مسدود نگه داشته است. از سوی دیگر، شرکتها از «مکانیسم ماشه» هراس دارند؛ سازوکاری حقوقی که در صورت شکست مذاکرات صلح، تمام تحریمها را به طور خودکار و فوری بازمیگرداند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، اعلام کرده که ایران فاکتورهای خود را به دلار صادر خواهد کرد. موفقیت این طرح میتواند به واشنگتن اشراف بیشتری بر تجارت نفت ایران بدهد؛ اما بانکهای بزرگ آمریکایی بدون داشتن دستورالعملهای کاملا شفاف و ضمانتنامههای اجرایی، ریسک نقض قوانین و جریمههای سنگین را نمیپذیرند و ترجیح میدهند فعلا نظارهگر باشند.
همین سختگیریها باعث شده تا تجارت نفت ایران سالها به سمت ارزهای دیگر کشیده شود. به عنوان مثال، هند در گذشته پول نفت را با سیستم تهاتر و روپیه میداد و در مارس ۲۰۲۶، پرداختهای خود را با یوان و از طریق شعبه شانگهای یک بانک هندی تسویه کرد. این راهکارها هرچند کارراهانداز هستند، اما هزینههای تجارت را بالا میبرند.
در نهایت، این مجوز تنها یک معافیت موقت نیست، بلکه یک آزمون واقعی است؛ آزمونی که نشان میدهد آیا آمریکا میتواند با لغو هدفمند تحریمها کنترل بازار نفت را دوباره به دست بگیرد، یا در برابر موج فزاینده فرار کشورها از سیستم پرداخت دلاری کاملا ناتوان است.