تفاهم امضا شد، اما صحنه امضا در ژنو حذف شد
به گزارش زومان، در تاریخ دیپلماسی، توافقها معمولاً با یک تصویر به یاد آورده میشوند. کمپ دیوید تصویر دست دادن انور سادات و مناخیم بگین را دارد، توافق اسلو با دست دادن اسحاق رابین و یاسر عرفات در چمنهای کاخ سفید در حافظه جهان ثبت شده و برجام نیز با تصاویر وین شناخته میشود. اما تفاهم تازه ایران و آمریکا شاید با تصویری شناخته شود که هرگز ثبت نشد.
قرار بود روز جمعه ژنو میزبان مراسم رسمی امضای تفاهمنامه میان تهران و واشنگتن باشد. اما پیش از آنکه جمعه از راه برسد، برنامه تغییر کرد. بامداد پنجشنبه ۲۸ خرداد، مسعود پزشکیان در تهران و دونالد ترامپ در کاخ ورسای فرانسه پای متن تفاهمنامه را امضا کردند و بعد خبر رسید که مراسم ژنو لغو شده است.
طبق اعلام یک مقام کاخ سفید، ترامپ این سند را در جریان دیدار با امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه و همسر او، در ورسای امضا کرده است. مکرون نیز با انتشار ویدئویی از لحظه امضای ترامپ، تفاهمنامه را گامی در مسیر «صلح پایدار» توصیف کرد و مدعی شد اجرای آن میتواند به کاهش قیمت انرژی در جهان منجر شود.
پخش از رسانه
در تهران نیز تصویر امضای سند توسط مسعود پزشکیان منتشر شد؛ تصویری که از منظر نمادین اهمیت ویژهای دارد. برای نخستین بار پس از انقلاب ۱۳۵۷، افکار عمومی ایران با تصویری مواجه شد که در آن امضای رئیسجمهور ایران در کنار امضای رئیسجمهور ایالات متحده روی یک سند مشترک قرار گرفته است.
این اتفاق در حالی رخ داد که برنامه اولیه چیز دیگری بود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، اعلام کرده است که قرار بود نشست سوئیس برگزار شود حتی گفته می شد محمد باقر قالیباف رئیس تیم مذاکره کننده ایران و جی دی ونس متن را امضا می کنند اما در ۲۴ ساعت پایانی، پس از مشورتهای انجامشده، تصمیم گرفته شد متن تفاهمنامه مستقیماً توسط رؤسای جمهور دو کشور و بدون حضور فیزیکی امضا شود.
بقایی یکی از دلایل این تصمیم را افزایش هزینه سیاسی نقض توافق عنوان کرده است. به گفته او، وقتی سند مستقیماً توسط رؤسای جمهور امضا شود، خروج از آن برای هر یک از طرفین هزینه بیشتری خواهد داشت.
با این حال، کنار هم قرار گرفتن روایت تهران و واشنگتن پرسش دیگری را نیز مطرح میکند. زمانی که تصمیم به لغو مراسم ژنو گرفته شد، توافق از قبل امضا شده بود. به بیان دیگر، آنچه لغو شد خود توافق نبود؛ صحنه توافق بود.
اظهارات اسماعیل بقایی حاوی یک نکته بود؛ او تأکید کرد که «تشخیص دادیم برگزاری مراسم هم چندان جایی در برنامه ما ندارد». این جمله زمینه را برای تفسیرهای دیگری نیز باز میکند. برخی ناظران معتقدند تهران تمایلی نداشت توافق جدید با یک تصویر نمادین از دیدار یا حضور مشترک مقامهای ایرانی و آمریکایی همراه شود؛ تصویری که میتوانست بهعنوان نشانهای از عادیسازی روابط دو کشور تعبیر شود.
همین مسئله باعث شده است برخی ناظران به ابعاد نمادین ماجرا توجه کنند. حسین موسویان، دیپلمات پیشین و عضو سابق تیم مذاکرهکننده هستهای ایران، تفاهم اخیر را «نخستین سند صلح و تفاهم در این سطح میان دو کشور پس از انقلاب» توصیف کرده است. او در شبکه ایکس نوشت که مهمترین اصل این تفاهمنامه تأکید متقابل بر احترام به حاکمیت ملی، استقلال سیاسی و عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر است؛ اصلی که به باور او میتواند زمینهساز توافقات گستردهتر در آینده باشد.
اگر ارزیابی موسویان درست باشد، اهمیت تفاهم اخیر فقط در محتوای آن نیست، بلکه در سطح امضاکنندگان آن نیز نهفته است. برجام توافقی چندجانبه میان ایران و شش قدرت جهانی بود، اما تفاهم اخیر بهطور مستقیم با امضای رؤسای جمهور ایران و آمریکا به ثبت رسیده است؛ اتفاقی که از منظر نمادین جایگاه متفاوتی دارد.
با این حال، در کنار این تحول کمسابقه، یک غیبت بزرگ نیز به چشم میآید. ترامپ در ورسای امضا کرد. پزشکیان در تهران امضا کرد. سند مبادله شد. اما نه دیداری انجام شد، نه دست دادنی صورت گرفت و نه تصویری مشترک از دو طرف ثبت شد.
شاید همین موضوع مهمترین پیام سیاسی تفاهم اخیر باشد. تهران و واشنگتن بر سر یک سند مشترک به توافق رسیدهاند، اما هنوز ترجیح دادهاند مهمترین لحظه این توافق در یک قاب مشترک ثبت نشود.
در نهایت، تفاهمنامه امضا شد و ژنو از دستور کار کنار رفت. اما آنچه در حافظه این توافق باقی خواهد ماند، شاید نه متن سند و نه حتی محل امضای آن، بلکه همان صحنهای باشد که هرگز شکل نگرفت؛ صحنه امضایی که قرار بود در ژنو برگزار شود و در آخرین لحظه حذف شد.