فاصله کوتاه جنگ تا صلح؛ چه چیزی ایران و آمریکا را منصرف کرد
به گزارش زومان، تنها چند روز پس از آنکه دونالد ترامپ توانست میان ایران و اسرائیل آتشبسی شکننده برقرار کند، بحران تازهای در خاورمیانه شعلهور شد؛ بحرانی که میتوانست دوباره منطقه را به سمت جنگی تمامعیار ببرد، اما در نهایت دو طرف را به میز مذاکره نزدیکتر کرد.
اگر تحولات اخیر را دنبال کرده باشید، احتمالا شنیدهاید که یک بالگرد آپاچی آمریکا نزدیک تنگه هرمز سقوط کرد. اما آنچه در پشتپرده این حادثه رخ داد، بهگفته گزارش والاستریت ژورنال، داستانی پیچیدهتر از یک درگیری نظامی ساده است؛ داستانی از تهدید، عقبنشینی، میانجیگری و مذاکرهای که حالا شاید بیش از هر زمان دیگری به توافق نزدیک شده باشد.
لحظههای مرگ و زندگی برای خلبانان بالگرد آپاچی آمریکا
ماجرا بامداد سهشنبه آغاز شد. به گفته مقامهای آمریکایی، یک بالگرد آپاچی که بر فراز تنگه هرمز در حال رصد تهدیدهای احتمالی علیه کشتیهای تجاری بود، هدف یک پهپاد ایرانی قرار گرفت.
این پهپاد درست مقابل بالگرد منفجر شد. قطعهای از سامانه هدایت مادون قرمز آن داخل کابین افتاد و حتی بخشی از لباس خلبان را سوزاند. بقایای پهپاد نیز در بدنه بالگرد گیر کرد.
بالگرد در نهایت در آب سقوط کرد. دو خلبان که شوکه شده بودند، تنها چند ثانیه پیش از غرق شدن، از کابین خارج شدند و حدود دو ساعت روی آب ماندند تا سرانجام یک شناور هدایتپذیر بدون سرنشین آنها را نجات داد.
اما این حادثه فقط یک سقوط نظامی نبود؛ آغازگر دور تازهای از تنش میان تهران و واشنگتن شد.
ایران و آمریکا:از آستانه جنگ تا بازگشت به مذاکره
بعد از سقوط آپاچی، ترامپ ابتدا مسیر تشدید تنش را انتخاب کرد. او دستور حملات تلافیجویانه علیه ایران را صادر و حتی تهدید کرد زیرساختهای غیرنظامی ایران را هدف خواهد گرفت.
ایران هم بیپاسخ نماند و به پایگاههای آمریکا و متحدان واشنگتن در خلیج فارس حمله کرد.
در این نقطه شاید تصور میشد منطقه بار دیگر وارد جنگی گسترده شده است. اما اتفاقی متفاوت رخ داد: دیپلماتهای قطر و پاکستان بهسرعت وارد میدان شدند و پیامهایی میان تهران و واشینگتن ردوبدل کردند. آنها به ترامپ اطمینان دادند توافق صلح تقریبا آماده است و همین موضوع باعث شد رئیسجمهور آمریکا حملات تازهای را که برای همان شب برنامهریزی کرده بود، لغو کند.
آیا صلح واقعا نزدیک است؟
از آن زمان، پیامهای متناقضی از دو طرف شنیده میشود. برخی مقامها میگویند توافق هیچگاه تا این اندازه نزدیک نبوده؛ اما در مقابل، بعضی میانجیها هشدار میدهند تهران و واشنگتن همچنان روی خطوط قرمز خود ایستادهاند.
با این حال نشانههایی وجود دارد که میگوید اینبار شاید ماجرا متفاوت باشد.
دنی سیترینوویچ، تحلیلگر سابق اطلاعات نظامی اسرائیل، میگوید:
«هر دو طرف بهشدت به توافق نیاز دارند؛ گزینه دیگری ندارند.»
معاملهای که هنوز کامل نیست
طبق گفته میانجیها، چارچوب اولیه توافق تقریبا آماده شده است. تمرکز فعلی روی بازگشایی تنگه هرمز و کاهش محدودیتهای ناشی از محاصره دریایی ایران است؛ در حالی که موضوعات دشوارتر، از جمله برنامه هستهای ایران و آزادسازی داراییهای بلوکهشده، به مذاکرات بعدی موکول خواهد شد.
اما همینجا یک گره مهم وجود دارد: ایران همچنان خواهان دسترسی سریعتر به میلیاردها دلار دارایی مسدودشده خود است؛ موضوعی که آمریکا هنوز با آن موافقت نکرده است.
یک مقام قطری میگوید همچنان بر سر کنترل تنگه هرمز، سرنوشت اورانیوم غنیشده ایران و پولهای بلوکهشده، اختلافات جدی وجود دارد.
ترامپ و یک دردسر سیاسی بزرگ
برای ترامپ، مشکل فقط رسیدن به توافق نیست؛ بلکه فروختن آن به افکار عمومی آمریکاست.
تحلیلگران میگویند هر توافقی که ایران حاضر به امضای آن باشد، احتمالا از نظر منتقدان داخلی آمریکا «ضعیف» به نظر خواهد رسید. به همین دلیل، ترامپ تلاش میکند فعلا سختترین مسائل را کنار بگذارد تا تهران را به توافق اولیه بکشاند.
زمانی که متنی منتسب به نسخه نهایی توافق فاش شد و بهنظر میرسید به نفع ایران تنظیم شده، ترامپ بهشدت خشمگین شد و از تیمش خواست روایت «توافق ضعیف» را خنثی کنند.
مقامهای آمریکایی اکنون میگویند هرگونه کاهش تحریم یا امتیاز اقتصادی، تنها پس از اقدامهای مشخص ایران در برنامه هستهای انجام خواهد شد؛ از جمله توقف غنیسازی، برچیدن برخی تأسیسات و پایان حمایت از گروههای نیابتی مانند حزب الله.
اما آیا این توافق دوام میآورد؟
والاستریت ژورنال میگوید: حتی اگر توافق اولیه امضا شود، مسیر دشوار تازهای آغاز خواهد شد. قرار است مذاکرات فنی پیچیدهتر در اسلامآباد ادامه پیدا کند و احتمال دارد ماهها طول بکشد.
در همین حال، یک سؤال اساسی همچنان بیپاسخ مانده: آیا این توافق واقعا میتواند مانع بحرانهای بعدی شود؟
ایران همچنان توان بستن تنگه هرمز را حفظ خواهد کرد. برخی تحلیلگران هشدار میدهند توافق احتمالی شاید همان ضعفهایی را داشته باشد که منتقدان سالها درباره توافق هستهای ۲۰۱۵ مطرح میکردند؛ توافقی که ترامپ خودش در دوره اول ریاستجمهوری از آن خارج شد.
در تهران نیز هنوز تصمیم نهایی گرفته نشده است. مقامهای ایرانی میگویند متن توافق در مراحل پایانی بررسی داخلی قرار دارد. با این حال، عباس عراقچی تأکید کرده که «تفاهمنامه هیچگاه تا این اندازه نزدیک نبوده است.»
حالا پرسش اصلی این است: آیا اینبار تهران و واشنگتن واقعا از لبه جنگ فاصله گرفتهاند، یا فقط وارد یک آتشبس موقت دیگر شدهاند؟