لحظه بزنگاه از نگاه یک اقتصاددان؛ نارضایتی اقتصادی چگونه بحران سیاسی می‌شود؟

نوید رئیسی، پژوهشگر اقتصادی، در گفت‌وگو با زومان از مفهومی صحبت می‌کند که در ادبیات نهادگرایی و آثار دارون عجم‌اوغلو با عنوان «لحظه بزنگاه» شناخته می‌شود؛ لحظه‌ای که یک جامعه ممکن است از مسیر قبلی خود جدا شود و وارد مرحله‌ای تازه شود.

به گفته رئیسی، بحران اقتصادی به‌تنهایی الزاماً جامعه را وارد وضعیت بزنگاهی نمی‌کند. تورم، رکود یا کاهش رفاه ممکن است سال‌ها ادامه پیدا کند، بدون آن‌که به یک تغییر تعیین‌کننده سیاسی منجر شود. اما مسئله از جایی تغییر می‌کند که نارضایتی اقتصادی، به نارضایتی سیاسی تبدیل شود؛ یعنی بخشی از جامعه به این جمع‌بندی برسد که مشکل فقط گرانی، بیکاری یا کاهش درآمد نیست، بلکه «منطق حکمرانی» توان حل مسائل را ندارد.

رئیسی معتقد است در این نقطه، بحران از سطح معیشت فراتر می‌رود و به بحران چشم‌انداز تبدیل می‌شود. جامعه فقط درباره امروز نگران نیست؛ بلکه به آینده هم بی‌اعتماد می‌شود و این تصور شکل می‌گیرد که حتی با گذشت زمان نیز امکان رسیدن به یک زندگی باثبات، قابل پیش‌بینی و همراه با کرامت دشوار خواهد بود.

در ادبیات علوم سیاسی، به چنین لحظه‌ای «بزنگاه» گفته می‌شود؛ وضعیتی که در آن، تعادل قبلی جامعه دچار اختلال می‌شود و امکان تغییر مسیر به‌وجود می‌آید. این تغییر مسیر الزاماً یک‌سویه نیست. بعضی جوامع در چنین نقاطی وارد مسیر اصلاح، بازسازی و تغییر نهادی می‌شوند و برخی دیگر، به سمت بی‌ثباتی بیشتر و چرخه‌های پیچیده‌تر بحران حرکت می‌کنند.

به تعبیر رئیسی، لحظه بزنگاه زمانی ساخته می‌شود که جامعه میان کیفیت زندگی روزمره و شیوه حکمرانی، رابطه‌ای مستقیم برقرار کند؛ نقطه‌ای که بحران اقتصادی دیگر فقط یک مسئله معیشتی نیست، بلکه به پرسشی درباره آینده تبدیل می‌شود.